Благоја Иванов. „Избор“

ТРИ ПРЕЛУДИИ
     ПРЕД ПОЧЕТОКОТ извонредно убаво се забавуваа, малиот зеленоок Борко расправаше сè и сешто со полно страст и гестови, а девојката се смееше со тивок смев.
     Другиот, Нико, постојано заскитуваше со очите и за сето време беше растресен, а тоа го забележуваа и Борко и девојката.
     Таа вечер требаше да свири прочуениот млад виртуоз за кого уште недела дена порано весниците пишуваа како за еден од најголемите живи виолинисти и тие појдоа да го слушаат, тие, тројцата, двата пријатели и нивната скорешна познаничка, една мила, мала девојка.
     Нивните места беа на последниот ред од галеријата, но тие беа задоволни, затоа што салонот беше преполн и тешко се доаѓаше до влезници.
     Сепак секој се чувствуваше задоволен од нешто, иако Никовото молчење внесуваше многу збунетост меѓу нив, но сеедно, тие знаеја дека нема ништо во нив што би можело да го направи поинаков.
     А кога светлината полека исчезна, во мракот полетаа како нешто непознато и недофатно првите зборови од песната на треперливите струни што како да шепнеа и со полузатворени очи мамеа некаде. Во мракот божем луташе некаков злодух што го оттргнуваше затуреното од заборавот, во сеќавањето чуден мирис, чуден блесок и чудни гласови полека го пробиваа патот до она место каде што сè се брануваше како големо море од сончева светлина. Божем светулки искреа во мракот, божем тагата во лушпеста кристална облека се запираше до секој, или радоста со рубинен сјај го галеше окото – сè така изгледаше во мракот со седумте превези на ноќта под кои се криеше таинственоста на еден плач и еден смев, треперлив и нежен.
     Лактот на девојката се слизна врз подлактицата на Борко и тој затрепери: „Зар пак?“ – Химерата уште талкаше наоколу, огин, чад и крв и полно од она што беше необјасниво и само се чувствуваше, имаше наоколу. Облак преполн црнина и молњи сè пониско се спушташе и кога со громовен шум се распрсна, небото засвети со нови длабини.
     Борко сакаше да потрае тоа подолго време, тој сакаше и лактот подолго време да остане врз неговата рака, но сè помина со секавична брзина и само сеќавањето и понатаму ја поддржуваше илузијата за невидливата врска меѓу нив; Борко токму така чувствуваше, меѓу нив сепак остана нешто нераскинато по краткиот допир што ненадејно донесе толку многу веселост и толку многу тажна среќа.
     Тој и понатаму чекаше, та тој и онака многу што знае од поодамна. – Во меѓувреме нешто во него постојано се кршеше, а потоа шумот полека почна да исчезнува. Она што тогаш го слушаше, се наоѓаше во него, в гради.
     Тој, знае сè: еднаш ја покани на еден концерт и таа се согласи да дојде, а потоа таа уште двапати доаѓаше сама. А освен тоа, секогаш кога ќе го погледнеше, во тоа имаше нешто особено, како некаква порака беше тоа, што тој наполно не ја разбираше, но сепак сметаше дека е знак на особено внимание.
     Ги стегна дланките, му пристуде и морници му поминаа низ грбот.
     Тој знае сè: во она молчење што се јавуваше во нивните повремени разговори, во сите оние недоискажани зборови за убавината и убавите работи, имаше нешто, а тоа тој го забележуваше, имаше нешто особено по значење и многу говорливо, имаше нешто како непризнаено восхитување. Во тоа не требаше да има никакво сомневање – таа девојка, во чие присуство беше толку духовит и пријатен, во чие присуство толку многу говореше и ги засмејуваше сите, тој чувствуваше, имаше длабока симпатија кон него и што досега не беше сторил ништо, тоа беше затоа што во себе чувствуваше некаков страв којшто со ништо не можеше да си го објасни, туку само го чувствуваше како празнина што удира со дивјачка сила по ѕидиштата на утробата.
     Од некаква далечина некоја мелодија почна да се приближува, а во неа имаше многу кликтање и искрена радост така што в миг сè како да заблеска со таинствена руменина и како копнежот да раскласал – до него се допреа некакви свилести коси со многу загубени ѕвезди меѓу нив.
     Девојката рамномерно дишеше до него и уште не го доближуваше лактот, па затоа му се стори дека таа долго време се затворила во некаков друг свет во кој тој не може да продре. Борко се насмеа: сепак ова беше смешно, можеби и пресилено за да се рече... Но и потоа, иако и понатаму се затуруваше таа искра на сомнение некаде во некое катче од свеста, сеќаваше како да помислил на нешто за што воопшто не требало да помисли без опасност да сфати дека рекол вистина.
     Рацете на девојката сега беа на потпирката од предниот стол и тој затоа исто така ги испружи рацете напред, едната дланка беше толку близу до нејзината дланка што скоро се допираа.
     „Таа пак ќе мора, ќе мора таа одново да ме допре“, мислеше Борко. Беше сигурен во тоа, но исчекувањето му се стори предолго и пак се врати длабоко назад во својот стол. Сега гледаше во нејзиниот тил, во нејзината кратка коса и во грбот и дури тогаш како да забележа дека мошне интересно ѝ беше скроен фустанот.
     „Вечер ќе морам да завршам со сè“ – и понатаму мислеше Борко. Тоа му изгледаше едноставно затоа што требаше да ја испрати до дома. Нико седи на друга страна, а тие двајца донекаде одат по ист пат.
     Девојката уште седеше поднаведната напред, мирна и со вкочанет поглед.
     „Јас тогаш ќе ѝ кажам дека ми е многу симпатична, а тоа и на обајцата, ако ѝ го речам вечерва, ќе ни донесе многу радост“ – мислеше Борко. На нивниот пат има многу темни улици и тој ќе ја префрли раката преку нејзиното рамо и сè ќе биде готово.
     Борко знае колку едноставно изгледа тоа, сè е во тоа дали ќе се осмели да ја прегрне, до сега ништо не беше сторил затоа што ја губеше смелоста кога требаше да ја прегрне, но вечерва сигурно ќе го направи тоа и сè ќе биде бргу завршено. Сите дотогашни тревоги работите да не се свртат на лошо ќе исчезнат, дури и ќе биде смешно како можел да мисли на тоа, само треба да ја прегрне, а тоа овој пат сигурно ќе го стори и нема да остане само на мислата дека треба тоа да го стори. А потоа ќе ја бакне, тогаш таа сигурно нема да се противи, тоа тој го чувствува; таа нема да се противи, туку само ќе ја наведне главата над неговите гради и Борко тогаш ќе ја бакне и по косата. Така некако требаше да изгледаат работите: едноставно и над сè многу лесно и навистина немаше зошто толку време да се грижи за тоа.
     Борко одново се исправи, а девојката откосо го погледна и малку се насмевна. Се насмевна и тој, со растреперено срце чекаше таа сега да му ја поземе дланката. Тогаш, знае, не ќе треба ништо да стане од сè она за што толку време веќе мислеше, само требаше да му ја поземе дланката и ништо повеќе не ќе треба да каже за оправдување, затоа што тој ќе ја разбере, затоа што тогаш рацете ќе започнат чудесна игра и многу што ќе си раскажат меѓусебе, затоа што тогаш нивните срца ќе почнат да пулсираат меѓу дланките, во окото тогаш ќе заискри некаков особен сјај и ќе се чувствуваат и пополни, и поголеми. Требаше девојката само да ја подаде дланката што тој долго, долго ќе ја држеше во својата, среќен и сосема нов, онаков каков што може само да се замисли.
     Тогаш светнаа светилките и ракоплескање и шум го исполнија салонот.
     
     Нико цела вечер беше особен и тоа девојката ја разжалостуваше. На неколку пати сакаше во неговиот поглед да долови нешто за себе, но во неговите очи имаше само мака – таа го чувствуваше тоа и знаеше дека Нико е од нешто премногу разжалостен, дека Нико премногу жали за нешто и воопшто не мисли на неа. Со особена способност што ја имаат само жените, безразумно и инстинктивно како и секоја мајка, девојката претчувствуваше дека Нико воопшто не мисли на неа, туку на нешто друго што ѝ беше непознато. И затоа што не беше рамнодушна спрема Нико, ѝ се чинише дека таа неизвесност со жестоки болештини цепа нешто во неа на стотици парчиња.
     Кога седнаа и се изгасна светлината, Нико одеднаш така ги покри очите со рацете, што ѝ се стори дека плаче. Никако поинаку и не можеше да биде, освен дека Нико плаче во потаја, со склопени и сокриени зад дланките очи, за никој од оние што беа покрај нив, и пред нив, и зад нив да не види што прави.
     Си говореше сама на себе дека тоа не е ништо, можеби ѝ се присторува сево ова така лошо, можеби и она матно претчувство за нешто е само некаков женски страв со ништо неоправдан, можеби и Нико е само премногу уморен, таа знае колку многу работи тој, и можеби воопшто не плаче туку слуша како тихо, тихо и мило нешто шепоти како пролетен копнеж и затоа се замолчил.
     Но тоа беше самоизмамување, да не беше тоа самоизмамување ќе беше сосема спокојна, некако интересно спокојна, дури лежерна, и така лабаво ќе се чувствуваше како да се капе во некакво море од задоволство; а сега има нешто во неа што токму дека е слично на затворена тишина, е полно со грозна празнина поради што морници ѝ минуваат низ грбникот и студена пот избива на слепоочниците.
     „Ајде, расправај, зошто молчиш, расправај за што било кога ти е толку страв и срцето ти замира од љубов“ – ја гонеше оној чуден глас што патуваше низ салонот. „Ајде, јас исто така криев во себе една невозможност да се разберам себеси, додека во мене не се роди првата песна. Сфати тоа како дојде: сакав да умрам затоа што сум несреќна, а потоа дознав дека сите, исто како мене, го сакаа тоа и ќе го стореа тоа ако секој не чуваше едно срце полно љубов за сите“.
     Нико уште седеше со скриени очи, а девојката гледаше во него. Тоа што го слушна, тоа сакаше да му го каже, се сеќаваше. Тоа што се јави како ехо во неа, сакаше да го каже, сеедно кому, но само сакаше да го каже. И многу што покрај тоа, затоа што тоа долго го чуваше и од тоа и градите ја болеа.
     Само еден миг го гледаше Нико, но нејзе ѝ се стори дека тоа безгранично се продолжи. И затоа кога оној чуден и непознат глас пак настојчиво бараше: „Кажи, кажи, затоа што јас сакам да знам сè“ – нејзе ѝ се пристори како тоа Нико да говори.
     „Од дома јас појдов со најголеми надежи, а друго се случи. И она што оваа вечер тежи во тебе, сега тежи и во моите гради. За она за што ти плачеше и јас исплакав многу солзи. Зар ти тоа не можеше да го видиш?“
     „Кога би смеела јас би те утешила и заедно би ја исплакале тагата за да ни остане само радоста“ – мислеше таа.
     „Кога би можело јас би ги земала твоите раце во моите и би ти раскажувала – ако тоа може да те утеши – за мојата љубов и за моите мечти. Во дланките ќе ја држев твојата глава и додека не се исплачеше, би те галела и би ти говорела за многуте скриени убавини на овој свет. Јас, водејќи те за рака, би те рашетала низ градините во кои е толку убаво и каде што никој до сега не стапнал“.
     „А ако од сè тоа ништо не може да биде, јас ќе те помолев сега тоа да не ми го кажеш, затоа што јас ќе морам да се заплачам и болката ќе ме убие“ – мислеше тогаш таа.
     „Вечерва дојдов овде, мислеше таа, затоа што знам дека тука ќе можам да те гледам, иако нешто чудно ме тера од срам да ги веднам очите и да молчам. И кога, седнат до мене, дишеш, јас го чувствувам секој твој здив и секое твое движење како да си во мене; те чувствувам целиот в гради“.
     „Копнеж ме мореше, мислеше таа, и ноќе те сонував и чекав одненадеж да ме прегрнеш, макар што подоцна ме мачеше тоа; а сега ти седиш до мене и јас чувствувам – ништо од тебе не ми припаѓа, иако, ако ти не знаеш, јас би ти рекла дека те љубам, дека во твоето око е целиот свет што го гледам, и дека од срцето си ми никнал. Но во мене живее еден страв што со ништо не можам да го објаснам и не можам да се ослободам од него. И нема да преболам ако ми речеш дека ти е жал за мене“.
     Тогаш светнаа светилките и ракоплескање и шум го исполнија салонот.
     
     Пред да појде в театар, Нико чувствуваше дека таа вечер прекрасно ќе ја помине. Се шегуваше по пат, сè додека не ја виде пред влезот својата девојка. Таа го погледна и Нико пак нешто ужасно сети во нејзините очи. Нешто ѓаволски убаво и силно имаше во нејзиното лице: очите имаа особена боја и секогаш диво се подбиваа; токму така чувствуваше – нејзините очи секогаш задоволно му се подбиваат.
     Таа и Нико беа скарани, всушност не беше речен лош збор ни од едниот, ни од другиот, ни еден лош збор не стоеше меѓу нив, но таа еднаш не сакаше со него да појде на игранка, а самата таму појде и тоа го заболе и Нико од тогаш не сакаше да ѝ пријде.
     Можеби не беше ова посреде, можеби девојката не најде позгоден начин да каже дека ете, тој воопшто не ѝ се допаѓа, поради тоа што можеби тој сè сфаќа премногу сериозно, па и нивните односи, кои многу кусо време траеја и над сè беа многу чудни.
     За сè тоа му беше криво, но мислеше дека поинаку не можеше и да биде одошто бидна.
     Првите дни му беше тешко, но подоцна малку подзаборави на тој немил случај и сè почна да се движи во онаа, нему позната, рамнотежа меѓу чувствата и разумноста. И токму кога воопшто не мислеше и не очекуваше, ја виде својата девојка што вечерва за миг се покажа пред него и сиот се збуни. Нико воопшто не очекуваше да ја види затоа што таа не покажуваше особена желба за тоа и сега одненадеж во него сè се испреврти, исчезна дотогашното спокојство, па затоа беше онака незгодно настроен.
     Нико седеше на галеријата, а неговата девојка некаде во партерот, тој неколку пати посака да слезе долу и да се види со неа, но се плашеше дека Борко ќе му се насмее.
     Кога седна и почна концертот, чувствуваше дека не ќе може ништо да слуша и со склопени дланки врз очите размислуваше за тоа како беше глупаво што сметаше дека ќе ја заборави таа девојка со нешто ѓаволски силно и по којзнае кој пат пронаоѓаше излез, некаква возможност, работите да си појдат по старо. Но нешто не му дозволуваше да биде разумен.
     Иако насекаде, на улица, дома в кревет, и секаде каде што беше сам, чувствуваше дека не смее да заборави оти треба да биде разумен, иако знаеше дека сè во него можеше да изумре, а сепак таа љубов да остане да живее, тој не сакаше, заправо не можеше да ја поправи работата.
     „Што ли прави таа долу?“ – се прашуваше Нико. Дали воопшто мисли на нешто, или по своја стара навика, без насмевка, само со подбив го слуша она убаво што ѝ го раскажува виолината, како што и тој ѝ раскажуваше. Со полно трепет и полно верба, со искреност што, искорната од неговите најдлабоки длабини, сè уште крвареше, со најубавото од себе, со сè она што беше суштина од неговото битие, ѝ раскажуваше за себе, а таа секогаш подбивно молчеше. Сè во неа како да мируваше со ненормален мир, со натчовечки, ѓаволски мир полн со омраза кон нешто или презир спрема сè она што го слушаше и тој пред неа секогаш беше збунет.
     „Зошто воопшто ми се допаѓа?“ – се прашуваше Нико. Зар му се допаѓа затоа што таа девојка има некакво чудно спокојство што го мами поради тоа што и нему тоа му е потребно, или затоа што таа криеше душа која ја трпи жестоката тиранија на една грозна разумност, затоа што можеби криеше една душа искрварена од некаков подбив или некаква голема несреќа. Душа што останала девствена, иако таа ја изгубила девственоста, таква ли душа имаше девојката што можеби мирно седи во партерот, а плаче во себе, или пак навистина само мирно седи, а душа нема и на нејзиното место постои некаква безживотна пустина во која се раѓа само цвеќето на смртта.
     Каква беше таа, дали камшикот на внатрешниот крвник ја бие до крв, или таа живее сама со својата рамнодушност, без судија, што некогаш го умртвила во себе; дали таа има во себе волчја јама каде што живее скриена од сите и подалеку од оние што сакаат да ја нападнат, или таа не познава друг свет од оној што го носи најзината ѓаволска природа – долго време се прашуваше Нико и не можеше ништо, ништо да рече освен дека таа уште повеќе му се допаѓа.
     Тогаш светнаа светилките и ракоплескање и шум го исполнија салонот.
     

ЦРВЕНО РОНДО
     САМРАК е и доаѓа малиот автомобил. Жените седнати пред врата се возбудуваат од тоа и шепотат. Од куќата, низ прозорецот на катот, се протина глава и се враќа.
     – Миро, – викна однадвор една жена. – Миро, дојде оној твојот, побрзај!
     Господинот тешко се извлекува од автомобилот и поаѓа кон вратата, поминува покрај жените и тие можат да го насетат мирисот на неговата облека што се меша со испарувањето на правта од улицата, штотуку полеана од дечиштата, кои пред малку беа насекаде тука, а сега како да се скриени некаде.
     – Добровечер, му вели на господинот жената што викаше.
     Тој се запира за малку, како да не ја препознава, ги крева рамениците и влегува во мрачниот ходник.
     – Миро, твојот господин влегува, внимавај да не те изненади во облекувањето, довикнува жената оздола, а жените тивко се насмејуваат. На прозорецот се појавува девојката што ја викаат и плука: „Тоа е подло од вас!“ – вели таа.
     Потоа се појавуваат децата и се обидуваат да ја отворат вратата на автомобилот. Тропаат по каросеријата и од куќата излегува маж и почнува да ги брка. Децата оддалеку го задираат, сенешто му покажуваат со рацете. Тој застанува покрај автомобилот, ја гали мазната површина. Жените го гледаат, онака испоседнати на столчиња. „Зошто така добро не си ја чува ќерката“, вели едната од нив. Тој ги слуша, ги слуша и другите дофрлувања, го брише носот со прсти, а потоа нив ги брише од панталоните. Му претега на душата она што сака да му го рече на шепотот што допира до него.
     – Зар не смееме дома никого да пречекаме? – прашува тој. Знае дека нема никој да му одговори на ова.
     Потоа излегуваат Мира и господинот. Мира ја тегне блузата на рамениците, на неа сè добро ѝ стои и сè е толку тесно што се чини ќе прсне од едно мало поднаведнување. Господинот и таа не им обрнуваат внимание на жените што седат тука, нив ги испраќа долгнавестата мајка со низа вештачки бисери на грлото. Сето тоа толку добро изгледа. Со автомобилот отидоа господинот и Мира и мажот и жената се вратија во куќата. Како малку подоцна да се сетија на нешто, мајката извика од вратата: „Драгане, Драгане!“ – и влезе внатре, но детето не доаѓаше.
     Седат така сите, со скрстени раце во скутот. Фурнаџијата ја закепенкува фурната.
     – Добровечер, вели тој.
     – Добровечер, срце да те изеде, сега ќе се затвори и ќе лока; бидете внимателни со него за да не ви ја истури тавата; добровечер велат одовде-одонде. Фурнаџијата влегува, потоа вика „Наце, Наце дете!“ – доаѓа девојченцето, веќе се приготвува да го земе шишенцето и парите за двесте грама ракија. Потоа со шишето и парите се стрчува низ улицата. Фурнаџијата седнува на каменот пред вратата.
     Добровечер; да не е пак шишенцето со жива сода, еден ден ќе ги истегнеш нозете, а не ќе има никого покрај тебе да ти ги затвори очите, – преку улицата до него подбивно довикнува една од жените.
     Фурнаџијата ги крева рамениците, тоа тие отспротива не можат да го забележат во мракот што надоаѓа откај реката. Ги крева рамениците, „Што е од бога дадено, тоа ќе биде“. Стрпливо исчекува.
     Сè уште не се палат светилките на улицата, ниту тие одзад прозорците. Подобро е така, околу светлината се собираат комарци, по штиците лазат дрвеници. Секоја дупка крие гнездо на најразлични инсекти.
     – Зошто еднаш не ги испотруеш тие свои лебарки? Маалото страда од тоа твое стадо, му велат на фурнаџијата.
     – Тоа не е моја фурна: државата нека управува со сите работи; тоа не е моја грижа, вели рамнодушно тој. Цигарата светка и се гасне, децата што ги бркаат светулките скитаат од него до аголот каде што се жари друга цигара. Бркаат мали прелаги низ правта на улицата.
     Веќе светилките се запалени на обата краја од улицата, но онаа пред нив, речиси на средината, не се пали.
     – Ох, тие деца! – Гледаат угоре, можат да забележат скршена чашка, скршена светилка. – Ох, тие деца, утре одам да барам коприви, нека сите му мислат, вели една, сите ѝ даваат за право.
     – Тоа го сторил оној, нивното е тоа, вели некој и сите знаат дека тое е малиот Драган кој има прачка, ги води на Вардар децата, ги учи како да крадат лубеници од колите што се враќаат од бостаните, ги води под мостот да фаќаат риби, им покажува како можат да се најдат копчиња за играње. Ох, тој проклет никаквец, впрочем круша под круша паѓа, вели една и сите тоа го разбираат, знаат веќе што значи тоа.
     – Никаквицата мисли дека сè е како што треба, ако тука доаѓа некој со автомобил.
     – Ја знаеме Мира од пелени.
     – Не ќе е ни прв ни последен. Зар мислите дека е вистина оти тој ќе ја земе? Откако во четиринаесеттата пометнала, во петнаесеттата се разболела од сифилис, а во седумнаесеттата поминала три месеци в затвор поради соучество во кражба?
     – Не, вели втората, заради неморал.
     – Па тоа сепак зар исто не му се фаќа, се брани онаа што дотогаш зборуваше. Точно е, потврдуваат другите, тоа дури воопшто не е важно, најзначајно е тоа дека навистина има одлежано затвор.
     Ненадејно една искажува нешто ново: „Јас пак мислам дека тоа не ќе е вистина; таа тоа време го поминала во друг град каде што се породила. Сигурно знам дека има копиле што го чуваат на друго место“. На ова никој сериозно не обрнува внимание, зашто сите знаат дека сосема поинаква е работата; впрочем тие би разбрале кога нешто друго би било во прашање.
     – Добровечер, вели еден маж што се враќа од работа. – Вие пак некому му ги вцрвувате ушите. – Влегува во куќата.
     – Добровечер. Секако дека ти не си оној што може да се вцрви; добро те знаеме, вели една. Мажот се враќа, покажува со прст кон жената што се шегува, таа е мошне млада, иако запуштена, и ѝ вели: „Навистина си сигурна дека никаде не се вцрвувам?“
     Жената се вцрвува. „Безобразник“, вели една. „Оваа куќа како да е проколната сè такви да прибира“, вели друга. Над нив на прозорецот е некоја жена и таа го слуша тоа и писнува одеднаш: „Што везден висите под нејзината сенка!“
     – Ох, Маро, ти речиси нè исплаши, рекоа жените, – па и ти самата знаеш дека тоа не е вистина, дека тоа беше само една шега, ти знаеш дека никој и не помислил сериозно на она што беше речено.
     Жената од прозорецот е возбудена, се прибира во собата. Сосема е јасно дека тоа не би можело да се однесува на неа, не само што ѝ минале годините, туку е и со саката нога; таа ја влече едната нога свртена во колкот уште од раѓање. Сама е, го исчекува сестричникот, студент, а него, никаде го нема. Возбудена е и заради тоа што ова е нејзина куќа, тенки се ѕидиштата, преку ноќ се слушаат нејасните шумови на животот зад нив, но не може да знае што секогаш значат тие.
     – Добровечер, вели некој маж што се прибира од работа. Во раката носи сад што секако утрината му послужил да понесе храна.
     Жените внимателно гледаат по него, тој заминува неколку куќи и влегува во една врата. По него се слуша на ѕвонче. Едно по друго доаѓаат мажите од работа, најчесто носат сад под мишки и некоја измасленета чанта, или некакво бовчиче, некои поминуваат и со велосипеди. Од една врата отспротива некој вика, тогаш една од жените се сепнува, бргу станува и трчешкум си оди. Поминуваат некои мажи и жените стануваат и си одат со нив. Остануваат само неколку. Камењата на кои седеле другите полека се остинуваат. Долго молчат оние што останале. Излегува мажот што го чуваше автомобилот, брза надолу по улицата.
     – Точно ли е, вели едната.
     – Што?
     – Точно ли е она што се зборува за него?
     – Да.
     – Што е тоа? – прашува третата.
     – Дека е овој билмез, вели едната. – Затоа сега на неговата ѝ е лесно. – Станува сосема јасно на што се мисли. Мажот веќе го нема, отишол онака уфитилен.
     – Некогаш мора да му се случи нешто на овој: ако ништо друго – крадци ќе го убијат, додека дреме пред магацинот.
     – Ох, не зборувај така, вели едната, – тој човек сепак не изгледа толку лош.
     – Јас ништо не реков, само она што му го вели и жена му.
     Потоа пак долго молчат, она големо приидување на мажите од работа сосема секнува, веќе никој не доаѓа.
     
     Полека се отвора вратата, влегува студентот: „Ти си Бранко? – прашува тетката и се крева на лактот. „Не ја пали светилката“, вели таа. Момчето ја свлекува кошулата, останува дополу гол. Би сакала да го праша зошто толку долго се забавува, но знае дека пак ќе ѝ рече нешто за тоа дека е млад и дека не би сакал да слуша приговори поради доцно доаѓање.
     – Веќе е девет нели? – прашува тетката. Тој молчи, веќе е сосема раскомотен, поминува во другото сопче што одвај го собрало креветот и една масичка. Ѕидиштата се голи, прозорецот, онака отворен, ги пропушта сите миризми од дворот, кои некаде кај полноќ, кога горештината е најголема, стануваат неподносливи.
     Студентот се враќа во собата каде што лежи тетката: „Нема ништо?“ прашува тој.
     – Погледај на масата, вели тетката; – зар еднаш не би можел сам да се услужиш. – Тој се мурти, седнува покрај масата и онака во темница, само на слабата светлина што доаѓа однекаде во собата, молчаливо јаде.
     – Не би имал ништо да кажеш? – прашува таа. Се свртува на колк, ја исправа болната нога. – Никој не ми верува кога говорам дека еднаш ќе ме најдете запустена од самотијата, мртва од мака.
     – Не смееш толку многу да седиш покрај прозорецот, сонцето на зајдување ти го замелушува мозокот, вели момчето.
     – Ох, синко, никаква почит немаш кон мене.
     Тој станува, си оди во другата соба без нешто да рече, таа останува сама, долго време будна; од покривот сач се разлева во собата, оган ќе го изгори светов, не ќе остане ништо живо. Господе, единствен и мудар, казната твоја праведна ги демне луѓево, а тие не знаат трите прсти да ги соединат и крст да направат, својот творец да го замолат за прошка. „Не ја затворај вратата, малку ветре да дувне“. Студентот ја затвора вратата.  • доаѓа жал за самата себеси поради тоа непочитување на сестричникот. Го чува подобро отколку што би го чувала мајка му, зар тоа не го гледа? Зар не гледа дека поради него не се мажи, дека никогаш не би сакала да го остави сам? Малку знаат луѓето за себе, за својот близок уште помалку.
     
     Оној маж што дојде од работа, пред да влезе в куќи, ѝ се сврте на оваа што сакаше да го навреди и в лице ѝ рече: „Сигурна ли си дека никаде не се вцрвувам?“
     Влегува во собата сосема задоволен од она што го кажа и на прозорецот спростре комарник. Потоа ја запали светилката и помисли дека навистина е добро што го има тој комарник под кој може и да се спие. Гледа во таванот и помислува дека е потребно да побара од газдарицата собата да се вароса. Ќе ја повика овде и потоа ќе ја кутне: тоа го сака таа старо аро, а ѝ го дава речиси без пари. За една кирија. Ако ја повика сега, ќе треба да го слуша она нејзино за мажачката и потоа да ја гледа како тука пред него се влечка таа стара мома. Нека сепак остане вака. Излегува во дворот и тука покрај бунарот е мајката, низата лажни бисери светка со одблесоци од некоја светлина што не може да се види откаде доаѓа. Ја удира одзади, а таа ништо не вели. Се гледаат со широко отворени очи, како тогаш да ќе се препознаат.
     – Да дојдам? – прашува таа. Осамена сум, децата не сакаат да ме слушаат...
     – Важи, вели тој. – Повеќе би сакал тоа да е ќерка ти, но дојди.
     – Ох, ти си така безмилостен...
     – Ох, ја имам премногу за тебе, вели тој и сака да ја поведе кон собата.
     – Тука е Драган, прво тој нека легне, вели таа. Мажот ја пушта и останува да ги мие саѓите од лицето и рацете. Како да има вистина во тоа дека тој ги усреќува луѓето, поради тоа од четката негова ги скубат влакната. Зарем веќе еднаш нема да се исчисти овој смрдлив нужник, помислува тој. На човека не му се влегува во дворот, поради миризмата. Се мие полека, водата тече низ грбникот, по градите. Тоа долго трае. И како самиот себеси да се смирува, како да ги одморува мускулите што одново ги добиваат изгубените сетила. Полека поаѓа назад, во собата, зад себе ја затвора вратата, се премислува дали да ја затвори со френк. Ја остава така и легнува на креветот сè уште нераспослан. Чека.
     
     Студентот ја притвори вратата зад себе, тетката остана да кука заради тоа што воопшто не ја почитува. Потоа легна и така пушеше. Секако така и заспал и потоа некој го фати за рака.
     – Јас сум, вели Мира. Влегува преку прозорецот, веднаш се наоѓа во креветот. Сето тоа изгледа како некоја одамна уиграна точка, зашто потоа таа станува од неговите ноже и седнува покрај креветот.
     – Зарем веќе не е доцна? – прашува студентот.
     – Ох, Бранко не биди љубоморен, вели таа. – Тој само ги крева рамениците, не може да сфати на што се однесува нејзиното зборување.
     – Тој пак дојде и само за малку појдовме в кафеана: впрочем, тој ми е речиси вереник и сите тоа го знаат.
     – Не будали се, скраја од умот ми е да помислам дека е поинаку, одеднаш ја прекинува момчето. Ја фаќа за рака за да ја доближи до себе. „Ох немој, ќе се стуткам“. Шушка околу креветот, потоа влегува.
     – Откаде ли го пронајде онаков дрт? – прашува тој. 
     – Не биди љубоморен, Бранко, јасно е дека нема ништо неприродно во тоа кога веќе сака да се ожени со мене. Треба само да ја остави жената, а тоа секако ќе го сторел и без мене. Ох, мириса како да е излезен од базен со колонска вода.
     – Јасно, ти до сега си имала работа само со неизмиени муцки и сега тоа те чуди, вели тој.
     – Ќе си одам, ако вака и понатаму ми зборуваш.
     – Не, сега не би можела да си одиш.
     – Да, сега не можам, попосле ќе можам: не зборувај повеќе, те молам.
     Потоа таа навистина сака да си појде, но момчето ја задржува. „Не така бргу, не така бргу...“
     – Да, не би смеела да си одам вака бргу, ниту тоа ми го велиш ти, нели? – прашува таа. Тој потврдува со главата и така беа еден до друг и токму наспроти нив е месечината, затоа во собата е светло и допира до нив издишувањето на тетката; од другата страна на куќата, по улицата, некој доцна се враќа и пее: го насетуваат неговиот од. Месечината се исправа токму над отворениот бунар и секој час божем ќе потоне во него, се ниша и збревта таа во ноќта.
     – Ти мислиш дека со задоволство одам со оној? – прашува таа.
     – Тоа не ме интересира, суво вели момчето. Пуши. Поради таа цигара не може да допре до него, поради таа усвитена цигара на усните.
     – Тој е трговски патник, добро заработува, потоа, тој е сериозен човек: зошто да барам повеќе, нели? – пак прашува таа.
     – Мира, ми се допаѓа кога ќе дојдеш, но остави ме на спокојство, јас не барам да ми се исповедаш за тоа што правиш надвор од креветов, нестрпливо вели тој. Мира тивко заплакува и тоа трае извесно време; молчат. Таа станува и одново почнува да шушка околу креветот, откако е готова, преку него заизлегува низ прозорецот. Тој воопшто не се обидува да ја задржи и дури откако увидува дека мигот е премногу тегобен, пред таа да го прескокне прозорецот, ја повлекува и ја бакнува.
     – Не, вели тој, – не сакав да те навредам, биди сигурна дека другпат ќе бидам сосема добар и тоа не го заборавај. – Девојката климнува со главата, слегува низ скалилата допрени до ѕидот.
     Се враќа таа, во тремот ја фаќа за рака оној маж што си беше дошол од работа и ја повлекува кон својата соба, но таа го плеснува по рака и тој ја испушта исчудувајќи се. Од прагот на својата соба, таа му вели; „Оџачару, на твојот оџак був стои“.
     
     – Ох, мамо, ти знаеш дека ги мразам овие исчекувања, вели Мира. Мајката уморна седнува на креветот: „Јас ништо повеќе не сакам, само малку да ме слушате“. Ги брише солзите и гледа во ќерката што ја соблекува полата.
     – Зар ништо нема да ми кажеш? – прашува мајката. Мира наеднаш бркнува в пазува и оттаму вади стуткани банкноти и ги фрла врз креветот.
     – Се надевам дека добро му објасни, вели мајката.
     – Да, Драган има сенка на белите дробови, платата од стариот не е земена: ова е само мал заем.
     – Ох, сосема добро си рекла, олеснувачки воздивнува мајката. „Се надевам – набргу ќе се земете?“
     – Не.
     – Боже, зар не мислиш...
     – Мамо, та остави ме на мира, впрочем не знам зошто се надеваше дека поинаку ќе речам. Ти не го знаеш и затоа така зборуваш.
     – Веројатно, но кога ќе го имаш, тебе ти останува да се подредиш онака како што сакаш. Ти сигурно нема да работиш, зошто да ти биде здодевно.
     – Не, вели Мира, – тој е твои години, зошто не се обидеш? Има жена и деца, откако ќе ги остави – накаде да се свртам?
     – Ох, писнува мајката, – ти би сакала да речеш дека не сум доволно млада? Откако те имам тебе и оној другиот и оној третиот? Откако морам да гледам како вие не ме слушате? Секако пак си го навредила човекот, а доаѓа како слепец и не гледа од какво ѓубре ќе ми ја исчисти куќава.
     – Не.
     Мајката станува, врз градите ја стиска дланката во која ги држи парите наеднаш со неа ја плеснува преку образ Мира. „Ти курво...“
     Потоа станува сè тивко. Темнината е непроѕирна, низ прозорците не се гледа дворот скриен во сенката на гранките од дрвото, никнато за под себе да ги скрие животинките што се насадиле во неговото стебло и околу него, врз лисјето замрено на воздухот згорештен. Човекот што си дојде од работа, ја мачка снагата со газија, ја изгаснува светилката и го симнува комарникот од прозорецот, го распнува над креветот и се кутнува под него. Во соседната куќа, во приземјето, од горештината, а и поради автомобилот што пројури, се разбуди дете, почна да ја вика баба си, зашто мајката, премажувајќи се година една по смртта на мажот, поради новата заедничка среќа, го оставила детето на чување кај баба му. Таа, за да го смири од ненадејниот уплав и за да го залаже, почна да му раскажува за тоа
     како господ ги создаваше луѓето.
     Откако го создаде господ небото и земјата со сè што има на нив и во нив, што гледаме и не гледаме, живо и умрено и откога виде господ сполај му, оти сè што направи убаво го направи, му се посака да направи луѓе на земјата, да живеат и да го слават него.
     Станал една утрина рано, засукал поли и ракави, ја зел мотиката в раце, ископал земја, направил кал, та почнал да прави луѓе како грнчарот што прави грнчиња. Со прво им ги правел нозете, после трупот, после раце, после глава, коса, уши, очи, нос и сите други алати им ги редел како некој саатчија како што ги реди чарковите на саатот со голем мукает, така, сполај му нему, ги редел алатите во човекот со мукает голем, да не нешто некое од алатите кладе накриво и да го грди човекот после.
     Правел што правел луѓе до ручек време, огладнел та беше седнал да руча, та поручекот после да ги доправи сите луѓе колку што му требало... Си ручал господ симит и млеко надробено и им се пулел на луѓето што беше ги направил, како што беше ги наредил пред него на редови, како некој табур со аскер што е нареден. Им се пулел и се смеел што му било ќеф дека ги беше направил лични умни и разумни, луѓето токму како што сакал прилегале на него, арно ама се присетил дека малку ги направил ако така довечера работи, лоша ќе е работата. „Мене ми треба уште десет толку луѓе, на ова згора мене ме пере да направам еден калап и во калапот да ги турам“, си рекол тој со умот.
     Бргу, бргу, се наручал, се прекрстил, станал од софрата, се измил и беше си направил еден калап, голема работа. Ти приправил уште колку што му требаше кал, зел да го прави кусурот луѓе колку што му требаше. Тури кал во калапот, чинеше, стегни ја во калапот, и еве ти човек, ќе се истуреше од калапот, ха, врти со чаркот господ и туривај сè луѓе од калапот; ама оти некој ќе излезел со крива нога, али рака, али врат, али слеп, али ќелав, али крастав, али пак фодул, али инаетчија, и ако ги гледал господ оти со секакви кусури излегуваат од калапот, немал време да ги поправи, чунки брзаше многу, за да ги доправи до вечерта колку што му беа определени луѓе. 
     


ВТОРО ВИДУВАЊЕ
     БЕВМЕ, ТАКА бутнати еден до друг; дојдов од темната ноќ гонет од волци што останаа на крај село, завивајќи со угоре кренати муцки. Ветрот палавечки налетуваше, носеше пердиња снег право во градите, во очите, во устата. Волчо виење и кучешко лаење, довикувања меѓу дивината и селото. И бев уморен и обневиден, па не малку и заплашен, зашто сам-самин одев низ планинската пустелија, среде зима. Војната ти е како зимата со дивите ѕверки. Кој престигне – тој грабне, конференција за тоа кој е прав, кој е крив – нема. Емине, брате мој, велам, дај малку топло и место каде што мршава ќе ја испружам до утре рано наутро, па после како биде нека биде. Куќата тивка, сите во трет сон, темничиште некое околу-наоколу. Во собата седи другарката Љуба, дојдена и таа по канал. Не сум ја видел дотогаш, но што да видам – убавина! Треперам покрај печката загламнета, дувам во рацете премрзнати, а тие полека паѓаат надолу, како и главата, товарени од умората, од дремката. Одзад прозорците запердени по некое кучешко-волчо-ветровито завивање, бараат можеби месечина во темната клапнатост на небото, за да ја препознаат жртвата. Јадев полека од коринката – трошка да не падне на земјаниот под.
     Си легнавме сосе алишта, покриени со дебела батанија, снагава моја покрај нејзината снага испружена, а студот како змија се провира низ ѕидовите, влегува меѓу нас, лази по рацете, сака да се упика во пазуви. Бев тогаш во Скојот млад, зад себе бев префрлил три тешки борби со балистите, десетина теренски задачи сè по селава, меѓу огнови и виулици. Наминував по селава среде буљук балистички, во вакви темничишта, барајќи ги пријателите; стрепиш наместо пријател да не те пречека на капиџик лут куршум без да ти рече добредојде. Пријател како Емин, ех... загина и тој, на Црн Камен испушти бела душа.
     Молчам, зашто грлово со срце ми се здобило, па трепери како што и јас треперам, дека сум изѕемнат, или поради нешто друго. Другарко Љубо, ѓавол те донесе овде ноќва сонот да ми го распарчиш. Ти бев јас во Скојот, ние не по пишувани, туку по човечки закони ти се владеевме. Не се помрднувам ни за малку, иако месата ми се здрвиле. Здивот го запирам, а не пак лудите желби. Каде си пошла, другарко Љубо? Одам долу, чинам рече.
     Кога ќе се вратиме долу, кога ќе се вратиме сосема, по борбиве, по скитањава низ планините, по криењата од злото око, кога ќе се вратиме – ќе биде сè подруго. Што ќе работам? Та знам ли како ќе биде и дали глава на рамо ќе однесам дома. Чекаат, долу, чекаат мајка ми, татко ми, чекаат сестрите. Други? Со други чекања не сум врзан. Та тоа е залудна работа. Го зборував ова? Чинам навистина нешто слично кажував, можеби помешано во сон со бладање. Паметам, или тоа го измислив подоцна, спомнувајќи си на оваа ноќ, дека во тој тивок разговор имаше спомнување на некакво судирање кај Глув дол, кога на батаљонскиот му ги пресекоа, кучињата, нозете со шарец. Некоја тешка борба што останува во сеќавањето со некакво такво зло. Смрт поначесто гледавме, та не ќе беше останато тоа заради умирачката. Командантот беше млад човек, работник од градовиве, од железницата. Кога ќе чуеше пискот од локомотива, се заслушнуваше и некоја жал и радост му се пишуваше на лицето.  • кажував на другарката Љуба за оние негови патила кога умираше човеков. Си угасна како свеќа: Е несреќен сум ти бил, офна и се раздели од душата. Нарачуваше како што нарачува човек кој на долг пат наумил и којзнае кога ќе се врати. И си замина на пат од кој вратка нема. А другарката Љуба, ни заб да обели, ни збор да рече? Па си мислам, дали од ветерот не чу што кажував, или тоа крвта ми шуми в глава, па бладам самиот јас и гледам она што никој жив не го гледа?
     Вистина – соништа ме измачија: од оние што се појавуваат во ноќна доба како што некој див ѕвер се појавува ненадејно, без да си знаел колку време те демнел, колку време исчекувал да бидеш сам и немоќен и да не си во состојба да му се спротивставиш. Соништа некакви за тоа дека сум покрај некоја река, сонце ме спржило, а во вода прст не смеам да брцнам зашто некоја опака болест ќе ме фати, ќе ми ги распокине месава, ќе ме кутне пред мајка да стигне да ме исплаче. Некој пожар гориве ги ништи, ги голта сосе корењето, сè живо избегало, се скрило, само јас сам сум останал среде некоја ливатка и во неа вода, а да се фрлам во неа исто ми доаѓа како да му се оставам на огнот – не можам да ги мрднам нозете и рацете фатени. Па само се тркалам како змија што се тркала низ пепелта, со ребрата одам барем до каменот покрај водата да стигнам, белки нема да ме дофати огнот, а за после чаре ќе се најде.
     Соништа како соништа. Ретко кога радост да донесат, сè некој страв.
     Чинам, потоа бев буден, во онаа будност што е наполу болење глава, наполу темничиште в очи. За да не бидам сам со мислите и да не ги ставам нив на скришно место, зборував за тоа дека деновиве се такви што треба да се мисли само на идејата. Ниту љубов, ниту жена, ниту деца. Само со народот. Си кладе ли човек на срце тежина непреболна – не изнесува жив глава. Го зборував ова од немајкаде, колку да се одбранам од некаква поплава што надоаѓаше по снагава како пролетен порој, влечејќи сè надолу, сосе душава. Збивта срцето како сега од јамка да е симнато, па си го бере гревот. Што сè не ќе се стори со човека, кога така го нападне желбата. Отимај се, ама конецот тенок, свилен, одвај видлив, се мота околу грлово, сега само од себе ќе се стегне, ќе те удави кротко, – така ти е тоа кога човек ќе замилува некого. Другарко Љубо, учена и умна, ти знаеш толку нешта од светов, мислата умее убаво да ја протолкуваш, зошто пак не и човекот да го разбереш? Си мислам, сега ќе претне и ќе побегне. Ќе викне колку што грло ѝ носи, Емин како никнат ќе се истопори. Оди крени очи од срам, а не пак расправај се тогаш. Кому ќе му растолкуваш како било и што било, кога и самиот не знаеш. Не само на суд пред другарите, туку пред својот суд, исто така. Главата и така и така в торба, но кал на образот да фрлиш, резилот како ѓаволски опаш да го влечеш и жив, и мртов? Молчам, не мрднувам, тоа луда желба мрда во мене, грепка како некој црвојадец во главата. Ги стегам рацете, ги стегам годините пусти да биле, си мислам заспиј будал, утре пат те чека, на патот смртта застанала, мисли како да ја измамиш, како да ја поминеш без да те забележи. Ми иде да ја прашам: Каде тоа одиш другарко Љубо, знам дека нема да каже. Да ја прашам за другарите од градот – и тоа не бидува. Би требало да ѝ речам дека вечерва ми се стори Деница на исток сум ја видел, но зар ќе поверува во зборот на незнајник што на распаќе го разминала. А само здраво-живо да речам – одминало времето.
     Сега таа како да спиеше; низ мојот грб само некој трепет доаѓаше. Како кога камче во вода се фрла, така и тоа: трепетот од неа во трепет кај мене се сторуваше. Тоа морници од студ, или што беа, кој би можел да рече. Ќумбето изгаснато, а улиштето ветровито минува низ ѕидовите. Да се помрднам малку – ќе се пристори дека поради друго го правам тоа. Да се свртам – уште полошо. Лежам буден, си велам спиј не будали се, па пцости редам безгласно што се најдов во небрано: в лозје сум не сум зел ништо, а падарот застанал покрај оградата, ме вика и ме кара, нешто недобро сум сторил.
     Така мина ноќта; зар ноќ беше тоа! Голема болест претргав. Виделината ја чекам, а таа капка по капка, чашата одвај се полни. А кога се развидели, станавме, жар во печката барам, а тоа само пепел останало. Очи в очи не свртуваме, сè ја вртиме главата настрана, в ќоше. Кога си рековме довидување – си помислив: сè остана горе, во собата, и во моето срце.
     И така еве петнаесет години минаа – да ги броиш деновите во нив, нема да ги доброиш, а што уште ноќи поминале, и уште колку мисли и желби, и уште колку тревоги и радости. Доаѓам јас така на конференција. Вака-така зборува жена, чука со тупаницата по масата, а мене како в глава да ми удира. Срцево како орев се сторило, очиве ни да веруваат, ни да не веруваат. После ѝ велам: Ти ли си, другарко Љубо? Се израдува, пустата. Од ум и таа не ме иставила. Еј другар Митре, другар Митре... Да знаеш само колку многу на срце сум те имала една ноќ, колку сум те милувала... Е таа пуста младост, вели таа и ги брише очилата со шамивче, небаре од солзи ги брише.
     

ВРАЌАЊЕ
     ВО ЕДНА МАРТОВСКА приквечерина, што доаѓаше по чудно светол ден кој веќе најавува ново годишно време, во некаков проѕирен и треперлив самрак, без оној тежок и густ превез од магла во зимите без снег, немајќи некоја друга умисла, само некаква желба да наминам во старите улици на детството, ме покрена во оној миг на нерешителност, кога веќе не постои никаква можност, ниту желба за ни еден поинаков состанок, или да се чини нешто сосема секојдневно, ме качи на автобус, чие доаѓање ми го пресече премислувањето. Божем нешто судбоносно имаше во свесноста: нема веќе назад, нема веќе премислување, притиснат сум меѓу луѓето, нечија рака со проѕирна дланка се ниша пред мојот поглед како нежен цвет. Сево ова другому ќе се стори мошне безначајно: но тоа беше почетокот на некоја авантура што се насетува веќе во скришните длабочини на снагата, во тихото течење на крвта, во сплетот од жили и месо кое напати благо потреперува од некаква милина, или се наежува од некаков беспричински страв. Тоа личеше на поаѓање во некаква авантура без наше сакање, за потоа да ни се стори дека и не можело да биде поинаку, дека тоа навраќање низ улиците на она што се наречува минато, не е случајно, дека всушност и не можело да биде поинаку отколку да се појде на ова патување низ предели што не сме ги заборавиле, иако тие со денови биле потиснувани од најбанални грижи и најпрозаични задолженија, – не остануваше ништо друго освен да се појде по силата на некаква фаталност, се чини, што одредила во една мартовска приквечерина, со благо ветре што се протина низ напуштените гранки на дрвјата, готови да се накитат со зелени кадри, во една мартовска приквечерина да се појде, за да се сфати, дека со години се барале цврсти и одредени патишта, а тие сè се заплеткувале во некаква чудна арабескна шара со ретки засеци напред, со многу кружења што даваат облик на презреан цвет од ружа.
     Сега си спомнувам дека имаше нешто чудно и необјасниво во доаѓањето на ненадејната мисла (која веројатно тлеела повеќе време) да се навратам во мојата мала татковина, во крајот со куќарки од керпич и дворови што, испрскани и изметени во пролетните вечери, мирисаат со мирисите на слатка земја, јоргован и босилок, со широко небо распнато како темно-светол покривач, кога во белите ноќи се изнесе постелата в двор, на рогозина, за да се заспие со по една ѕвезда во очите, за на разденување, штом синилото на муграта ќе налегне врз проѕирните клепки за да го обои сонот со сино, да се полета во лет без летање, со некакво лебдење од кое се подига, со пријатни морници, утробата сè до ресицата, заскокотувајќи нè за смеа.
     Мојот крај и дом се тука, во овој голем град, но не и толку голем, за да не може да се изоди за половина ден; но одеднаш патиштата до нив стануваат далечни и никако сериозно да се подготвиме за тој пат, постојано оставајќи ѝ се на случајноста, што нè води низ едни и исти улици, во кои, се чини, секогаш среќаваме едни и исти суштества, наутро – кога од сите страни се собират пороите од луѓе за да се забрзаат и да пробијат некаква невидлива и тврда брана, напладне, – кога реките се враќаат кон своите извори, сведувајќи се на мали, осамени шурки, навечер, – кога млакоста нè обзема па се препуштаме на непознати и темни нагони, од кои не сакаме и не можеме да се отмеме; или пак навистина свесно се заплеткуваме во странични и неважни нешта, се восхитуваме без вистински восхит од најсиромашни и површни доживувања, па така не можеме да му се вратиме на минатото исполнето со скапи спомени, но и со глуви порази? Она повремено навраќање во тоа место од минатото, иако понекогаш заличува на прошетка низ чудесен забавен парк во кој е пренесен нашиот сакан свет, всушност заличува и се чувствува како болно чепкање по нешто што, свесно или несвесно, се сакало да се заборави, за да се затури во некој заборавен агол од паметењето?
     Не далеку со илјадници километри оттука, туку патување со автобус преполн со луѓе одвај десетина минути, – го означува враќањето кон својот дом; во исто време тоа не значи враќање на вчерашниот ден, туку на денови пред многу години што нè оддалечуваат од мигот ововременски. Му се пристапува на тој дом со нужното почитување, сосема природно, ни малку наместено, со очекување претставата за него да биде еднаква со она што тој денеска изгледа. А веќе други луѓе живеат тука, друг здив кружи низ собите, кои се чини и сега еднакво светлат, како некогаш, меко пропуштајќи ја светлината, шарајќи го дворот со непостојани сенки, кои, како ветерот да ги брише, исчезнуваат, за одново да надојдат од мракот. Сцена на која се одиграла играта на едно детство и драмата на едно созревање, низ игри за војната, со чаури од куршуми како играчки. И ова пак ќе е некоја приквечерина, што одеднаш ги изненадува децата на улицата, заборавајќи дека таа полека надоаѓала, отпрвин со шумната прскалка, потем со татковците што пешки, или со велосипед, со измаслени кожни торби и мали садови за јадење, со потемнети лица (на кои насмевката блеснува за миг со белите заби за потем да се скрие во брчките), придоаѓаат од некој друг свет, кој им останува на малите непознат, застрашувачки. И дали сега во приземната соба свети пламенчето на некоја свеќа забуцана во тепсија со брашно, околу која забрадени жени се мачат да одронат солза гледајќи ја облеката на умрениот во далечен крај, каде што можеби дождот и ветерот ја бришат трагата на оние неколкумина дојдени да испратат непознат човек, а невремето го откорнува знакот, ја зарамнува земјата, посејува троскок. Што останало во мене, како сеќавање, на таа смрт, освен тоа мало пламенче и задремани жени, и облеката, која сè уште го носеше здивот и мирисот на оној што веќе беше осуден на умирање во мене не само затоа дека беше навистина мртов, туку дека оние неколку спомени за него одвај да можеа да бидат сочувани во годините што требаше да надојдат, да ме вознемират, да ме обременат, да ме потиснат во самиот себеси, како ѕвере во волчја дупка, возбудено дали ќе остане или нема да остане цело по толку големи и силни бранови по снагата што распупуваше со болки за кои нема крик, а молкот никој не го разбира. Остана така тој мој татко како легенда, од која напати ќе бидеме восхитени, но никогаш наполно нема да поверуваме во неа, од која подробностите започнуваат сè помалку да ни се чинат живописни, а костурот започнува да открива празнини кои никогаш со ништо не би можеле да бидат пополнети.
     И потоа треба да мине време за да се сфати дека тој недостаток на сеќавања за еден човек е пострашно од неговата вистинска смрт, дека никакви приказни за нешто не може да го надомести тоа сиромаштво; и потем треба да мине време за да се сфати дека не е достатно нешто да биде вистина, за да се прими сосема, туку треба таа да се доживее, за да понесе, за да восхити, за да поучи. И потоа треба да мине време за да се сфати дека вистината за еден човек не може да се присобере од нечии кажувања, ако не се има и своја вистина за него; и оттогаш, веќе во зрели години, кога луѓето не пекаат по татковци, зашто веќе самите се станати татковци, се почувствував осиромашен, ограбен за едно големо сакање, за една голема можност минатото мое да биде поинакво минато од ова што го имам, обесправен со непостоењето на цела една закрила, под чие крило не би боледувал секакви болки, од кои се наредиле незнајнобројни лузни и грутки во грлото. Дали пламенчето гори во приземната соба? Неколку забрадени жени, задремани во глуво време; облека од која се испарило едно постоење; некролог над дворната врата (дали тој подоцна не влегол во сеќавањето, од некој друг случај, или бил измислен во оние пусти игри на мечтата?). Но, неговиот лик го нема во сеќавањето. Толку многу други ликови, сретнати патем, во најобични часови, се загнездиле во сеќавањето, но неговиот го нема. Од пожолтената фотографија ме гледа едно младо женско лице, чија насмевка ја препознавам и доживувам и денеска и едно друго, машко лице, долгнавесто, со права коса, со мали мустаќи. Тоа е тој. Измислен, веројатно, зашто ништо не ми наспомнува, ништо. И ако понекогаш се нажалам гледајќи го, тоа е затоа што сите ние умееме да се сожалиме на самите себеси многу побргу отколку на другите. Го барам него, гледајќи се во огледало, зашто сите тетки говорат дека тој – тоа сум јас, во сè: и него пак го нема; тој никогаш и не постоел, јас не можам да бидам негов, тој ме изневери со својата смрт, јас никогаш не сум се одречувал од него, сум го барал насекаде, во себеси и во другите, но него го нема, го нема, едноставно не постоел, зашто, ако постоел, би требало да остане во мене, во сеќавањето, подолго отколку она мало, нејако пламенче што се ниша застрашено да не биде изгаснато и од најобичен здив; што ми ја пали совеста, најмалку виновна за сето тоа.
     И еве, тука сум, во овој двор, сега чудно стегнат од бетонски алеи, сив, без оние живи бои што за него ги има сеќавањето. И прозорците ја пропуштаат меко светлината врз него, која си игра со сенките брканица, еднаш да се најде на едно, другпат на друго место. И во собите, во кои некогаш се раскрилувала мечтата и раснел копнежот, сега седат некои други, сигурно ни малку љубопитни на ѕидовите да прочитаат многу приказни, испишани од животот на луѓето што некогаш тука живееле, ни малку љубопитни да откријат, во воздухот што го дишат, зборови што биле шепотени или кажани со налутен глас, или едноставно не биле изречени, но постоеле во некого, преплашени во некоја зимска ноќ, кога печката боботи и светлината си игра врз таванот, прави планини и мориња и отвора темни бездни, од кои, ако се пропадне во нив, нема никаков излез. И не знаат тие дека постои така една ноќ со печка која говори и говори, ја исполнува собата со гргорлив шум на поток, кој како одвај да дочекал да се ослободи од стегите на мразот, за да поита некаде, не прашувајќи се за својата судбина; но тоа е само прелажен шум, зашто тоа не е гргорење, тоа е некакво подмолно 'ржење на ѕвер затскриен зад некоја карпа, демнејќи ја жртвата која и не претчувствува опасност; но тоа е обично боботење на оган, што, распалувајќи се, веќе се вљубува во својот пламен и разраснува тој за да согори целиот, да остане само пепелта, која изутрина ќе биде собрана и развеана од зимскиот ветар заедно со снегот. И тука, во таа соба во која ѕидовите започнуваат чудна игра на приближување и оддалечување, во која оној што легнал на плеќи, во еден миг очекува да биде поклопен од нив, да биде здробен од огромната тежина, да биде уништен, скршен како малечко огледало, од кое секој најмалечок дел ја носи сликата на оној што го држи во дланка, иако намалена до размери во кои човечкото око ништо не согледува; а во друг миг одеднаш тие ѕидови започнуваат да бегаат, како да ги турка некоја силна рака, но наместо да се појави широк хоризонт и многу светлина, отсекаде започнува да навлегува темнина како вода во продупчен брод и започнува таа да дави, да го полни телото што никако не може да ги затвори очите, да ја затвори устата, да ги затвори порите и така телото го претвора во темнина и тоа останува самотно, на себеси непознато. И тука, во една соба со таван што се спушта и оддалечува, како што целиот хоризонт се врти околу нас кога ќе се качиме на рингишпил па почнуваме да летаме и паѓаме, од што ни се одзема здивот, во некаква зимска ноќ без дата и година, освен годините што ги има човек во крвта заитана по снагата сакајќи да ги пробие сите усталени кругови по кои се врти, сите артерии, вени и капилари во кои е заробена, за да бликне надвор и сети светлина по која копнеела отсекогаш, во една соба со чуден мирис на жена, од која напати ноздрите се шират најмногу што можат за да го испијат целиот, напати се затвораат за да не се поврати целата гадост што се смислува без и да се сака, што се натура во свеста не слушајќи ги нејаките очајни крикови не не не, не се смее, не, не, не смее да биде (тоа снагата се брани, за да не биде уништена, или совеста игра игра?), во соба, на широкото легло над кое сликата на двајцата има затемнети насмевки, скриени во сенките, лежевме со онаа моја стрина што сега лежи мирно загледана нагоре и сигурно со широко отворени очи, можеби измислувајќи мориња и планини во сенките на таванот, откако на еден здив се чини изрече ова е страшна ноќ, ова е најлошата ноќ а чичко ти го нема, а времево е такво што секој што ќе го сретне по селата би можел да го убие зашто пари носи и трговија води во вакви времиња и сега во ваква ноќ зар може да се спие сам оставен сам во ваква ноќ, без да се има некоја жива душа и тогаш добро е што те имам тебе, чедо мое, веќе си толку голем како маж и сега зборуваш како маж и сигурно си се загледал во некоја, ајде кажи, сигурно сигурно сигурно – тоа јас го знам, тоа така мора да биде, а еве останувам постојано сама во вакви ноќи, ни дете ни коте, тоа е мачно, не можеш сега да го разбереш, – но тоа е мачно – и подаде рака, ми го допра чинам срцето, го дофати чинам со меко движење и тоа се смири одеднаш, се притаи уплашено отпрвин, а потем нешто патуваше под покривачот, или тоа постелата се нишаше како брод на разбранувано море, но не од бура туку од оние ветрови што ги полнат едрата; о ти си маж, о ти растеш така бргу о веќе ракава е полна, ти мил мој, ти машко мое, снаго моја што во утроба те имам, не трепети како трепетлика, биди бршлан што се закопува во ѕидот и ни ветер ни дожд не може да го откине, освен ако тој не сака; отсекогаш сум те сакала, сум те знаела ваков, со овие цветови што ги оставаш на мене секаде каде што ќе ги допреш усните со овој топол бран што усвитено налетува да ме покрие а не ме опечува, а не бегај, нема каде да бегаш, никогаш повеќе не можеш да побегнеш од ова, ниту јас, ниту ти, заробеници, фатени во свилена јамка, ќе се стегне ли таа околу грло за да се умре од најслатката смрт?
     Не, не, не, не! По ѓаволите не за првпат не, не таа соба со разбаботен оган, целата таа соба измислена во некој несреќен час, кога пламени јазици го мореле телото, кога мора налегнуваше врз снагата и свеста, како некои сеништа да се качиле на неа и ја подложуваат на најжестоки мачења. Не таа соба, не сето тоа измислено и отфрлено за пак да се врати од ништо, да се обнови во тие години на најжестоко страдање што останува сепак непознато за никого, освен за оној што го носи во себе како судбинска прокажаност. Каде тоа влегов доаѓајќи овде, од кој влез влегов та сега никако не можам да го пронајдам излезот за да не заскитам низ простори со други порази? Каде е сега оној таинствен простор низ кој би можело да се помине во некој друг свет помалку болен, или таков свет не постои? Зашто, дури и смртта не ослободува; ни туѓата смрт ни нашата, не нè ослободува од она што било; никогаш не се закопува сè; целосно не се закопува сè; останува мал невидлив кристал од скршеното огледало, во кое се одразува сликата, што окото не може да ја здогледа, но тоа не значи дека неа ја нема.
     И еве уште еден бран: собата исполнета со одар; млада жена со бедра што можеа да го примат целиот свет, главата врзана со шамија, скриена од многу цвеќа, за да се покрие слепоочницата, онаа мала трага низ која излета животот како пеперутка од некој цвет, одеднаш и неочекувано. Тајна некаква, мала тајна, голема тајна, болна тајна, грдост и прекрасност остануваше во мене и во истиот миг кога очите се насолзија низ нивната мрежа како да започна да се пречистува некој талог од нечистотијата што го мачела телото со денови, сепак не можејќи да ја истисне и горчината. Таа него го сакаше. Повеќе од другите деца. И можев да знам дека тоа се подразбира во оној наједноставен вид: и дека тоа навистина беше така. Поради тоа сакаа да видат плач што не би можел да се додржи, но таков не можев да имам, не таков. Не можев да жалам како што е вообичаено; бев олеснет и во исто време разболен и сето тоа проличуваше низ тага што ја имаат оние што се најдлабоко погодени: низ рамнодушноста на глувиот за умилни звуци, на слепиот за боите на божилакот, по кои тие толку многу копнеат.
     И потоа требаше да минува времето; во кое, како што парчиња од некоја древна вазна, собрани од некој стар гроб, се соединуваат во целина што го има само приближниот облик и оние извонредни цртежи на неа остануваат познати само по некој детал на рака во движење како крило в лет, на затегната жица од харфа наполу скината, на профил наполу обезличен и можеме да замислуваме дека сето тоа било извонредна целина, но ни останува само да копнееме по невозможноста неа да ја имаме и почувствуваме, – така само одломки од некои разговори допираа за да возбудат сеќавања, но не и да го дофатат целиот лик; таа, таа беше... овде има деца и...; кажуваат тој ја фатил, со слугата... јаловица...; не, тој беше јалов, испустен по кафеани, со какви ли не...; боже мили, сешто по светов...; ѓаволеста, тоа не им се допаѓаше на мнозина...; озборувања? ама немој... и ништо?
     Ништо? Ништо? До каде допира навистина моќта човекова да сфати, да протолкува, со право да осуди или да опрадва некого? Зошто сето тоа, зошто така – зар еднаш се поставувало тоа прашање во тие денови, подоцна, еве сега, простум пред еден спомен што детството го нагрди, а ја отвори онаа невидлива врата за во непознат свет, немоќни дури и да го насетиме понекогаш, од љубов до смрт протегнат, прекрасен сепак меѓу тие две крајности, соединети во едно, црвена булка со црн толчник, жар и пепел, ветер и семе, црн облак и капка дожд капната на стаклото како солза.
     Бранејќи ја некогаш таа жена, што кадрите од косата ми ги мрсеше со топла рака и ќе речеше ех момчак ќе бидеш и ќе те сакаат, но да сакаш и ти; а потем кога скришно се загледував в огледало, во оние години кога чиниме дека секоја мисла ни се испишува на лицето и секој знае што мислиме, иако тогаш никој ништо и не мисли за нас, кога се загледував за да разберам дали навистина лицево ќе им се допаѓа на другите, ненадејно, преплашувајќи ме, ќе ме фатеше одзади притиснувајќи ме како дете и ќе речеше низ топол здив: сакаш ли некоја, сакаш ли? Сакаш, сакаш, тоа ти го погодувам, еве усните тоа ти го кажуваат, еве веќе речиси ѝ го кажа името и еве сега би можела и јас да го изречам, но ти ќе се засрамиш и ќе побегнеш; знам дека има сјајни очи, знам дека има убава насмевка, знам дека има плетенки, знам дека е многу умна и дека не сака да зборува со тебе зашто се срамува... – Откаде знаеш, одвај прашувам, со зарипнат глас; – ех, зар има девојка без сјајни очи, без плетенки, без убава насмевка. Зошто сето тоа да го нема? Знам и многу нешто друго, но другпат ќе зборуваме, другпат, другпат, не треба сè да ти се кажува, нешто треба сам да сфатиш, да преболиш, тоа треба, треба и потем ќе бидеш вистински човек, ќе сакаш како што се сака и ќе усреќуваш... Бранејќи ја таа жена бранев некој никулец засаден од неа, однегуван со топла рака и сеедно како било, кај мене останало она парче огледало во кое се гледа насмевка, по малку ѓаволеста, помалку тажна... И некое топло попладне, во пролетен ден, игра со кучето што скока по нејзината рака за да го дофати цветот што го држи во неа.
     И ова ќе е пак некое попладне пред зајдисонце, некое друго попладне, но пак со гранки од слива што поминува преку снискиот ѕид во нашиот двор, сета исполнета со бели цутови, во чии чашки последните пчели за последен пат во денот копааат, а ветерот ги нишка со благ удар. И можеби поради тоа ми се чини, онака легнат во лигештулот спроти таа расцутена гранка и сонцето чии зраци се протинаат меѓу широките лисја на старата црница, исправена некаде на дното од дворот, покрај вратата, дека тоа јас се нишам во некаква ненадејна блага дремка, на која одвај да можам да ѝ се спротивставам, зашто ме понесува како во чун по мирни води, кога небото се гледа чудно забрзано за некаде штом ќе наидат мали бели облаци, па се чини дека тоа се движи незнајно накаде, тоа сино море без бранови, со бела пена во далечина.
     Арап мига на сонцето. Онака испружена, неговата црна снага темно засветкува и погодува одблесокот право в око како сонце. Арап, ела ваму. – Кучето полека се исправа, ја оптега својата долга снага, доаѓа и легнува покрај моите нозе, влакната ме заскокотуваат. Уморени од сонцето по долгите зимски месеци, нè опфаќа можеби исто чувство, дека денов е ваков за да можат да се сработат сите работи што се замислувале, а сепак никако да се оттргне снагата од умората што ја донесуваат секогаш првите пролетни денови и се насетува некое потајно незадоволство дека сепак ништо не ни поаѓа од рака мечтаењата да се остварат.
     – Арап, оди си; – кучето пак полека станува, замафтува со опашката и го бара мојот поглед, ме гледа со очите во кои светкаат жолти пламени и пота пак се враќа на старото место. Квечерината со својата темна сенка доаѓа речиси до моите нозе, потем започнува бргу да ги покрива, започнува да ме застрашува со можноста ненадејно да ме покрие целиот како со некој темен покривач под кој не ќе може да се дише. Ме преплашува самракот можеби повеќе со претчувствува што во неговиот час започнуваат да никнуваат за да заживеат со еднодневниот живот на воден цвет, одново воскреснувајќи секој ден.
     Чувствувајќи го туѓ овој двор, сега чудно издолжен од тоа дека е целиот скован во некакви бетонски алеи без цвеќе и без онаа сливова гранка префрлена преку снискиот ѕид, без црницата покрај вратата, без толку многу ситници што останале во сеќавањето како прекрасни подробности од сакан пејсаж – можеби приспомнувајќи си на сево ова, започнувам да измислувам: но знам дека некаде во тој чад на самракот баба започнуваше да ме бара со глас небаре никогаш нема да ме најде, никогаш повеќе нема да ме види: Душе, Душе мое каде си ајде баба да ја послушаш.
     И потем доаѓа она нејзино пребарување низ џебот од футата, како да копа по незнајни длабочини, откако одвај го пронајде меѓу диплите... Отсекогаш останало во мене чудното чувство дека таквите џебови од бабините фути содржат незнајно многу различни работи и сè миризливо на босилек. Со шишенцето на црцалче и двединарка која набргу спотнува во стегнатата дланка, започнувам да јурам по улицата до најблиската кафеана, замислувајќи се дека во брз налет поминувам преку реки и полиња и како во калеидоскоп се менуваат различни слики чии пространства набргу бидуваат освоени. И откако шишенцето ќе се најде пред неа, на дрвената скала на која седи чекајќи ме, извикува преку ѕидот Горо Горо, мори, Душе дојде. Седнуваат обете за така да го дочекаат часот кога мажите ќе си дојдат. А дворот замирисува на влажна земја и јоргованот од некаде испраќа бранови миризма и потокот три куќи далеку оттука започнува да се слуша како да поминува некаде наблизу, и штурците започнуваат да се јавуваат, сè потемнува со искричава темнина, и предметите оживуваат и зборуваат со себе, па секое дете посакува да го научи нивниот немушт јазик за да дознае што тоа си говорат меѓу себе во темните агли.
     Сказни од детството, што остануваат преку целиот живот, не само затоа што се верувало од сè срце во нив, туку токму поради тоа што биле впивани заедно со шепотот на старата куќа во која секој агол како да подаваше невидливи раце за да грабне; започнуваше да ги реди, како бројаници, баба, нишајќи ја главата како да сака да се оттргне од дремката по ракијата; очите ѝ солзеа, секогаш ѝ беа вцрвенети; од плачење или од ветер, или сеедно од што. Започнуваше сказната за Марко Крале и Девојка Дукатина и за Коле Војвода, комита чија глава Турците ја носеле на кол низ селата, откако, предаден, го убиле во некоја племна и кому гроб не му се знае, за Коле комита што загинал сестра му кутра цел живот да го оплакува, да го жали.
     Еднаш од пазуви извади слика, завиткана во крпче, топла кога, ќе се допре. Маж со брада и калпак, реденици преку градите; ја галеше ликата – како да ја исправа сликата и зборуваше за црни ормани и црни предавници, за ропство и слобода, за крв и одмазда – и од сето тоа малку можев да разберам, но сакав да кажува.
     Тоа ти е дедо, Коле комита, Турците го убија в племна го запалија... Како да заборавила дотогаш што зборувала, па не можев да поминам преку тоа; главата на кол...
     И еднаш во таков разговор, во такво пречкање, влезе дедо, стропјак со долги мустаци над уста и со бастум в рака, под него штиците се превиткуваа; мирисаше на печен леб, но тоа не ме доближуваше до него. Заниша со глава, старо аро, ќе нè закопаш сите живи в зандана со ова, не гибај в осилник оси да не те искасаат. Малечок е, ќе каже не сакајќи, ќе се чуе.
     Сакаше да ме погали; во неговите раце останував мирен како преплашена птица. Него тоа го доведуваше во очај; ова дете не ме сака, не сака ни да си поигра детево како да не е дете од мое дете... Понекогаш во такви случаи сакаше да ме смили со подарок. За потем да извика: крв таткова, млака, немашка, галениче, болесник... А старата го смируваше: Не улави пред детето, дете си е дете, детево ништо не ти е криво, ништо не знае.
     Подоцна ми се чинеше дека очајот на стариот е очај на човек што гради нешто, а времето го разгрдадува, без да може нешто против тоа. Остана нешто незавршено, неисполнето, по него? Што сакал да биде тоа? Жените, собрани околу мртовецот, говореа сешто и сето тоа неважно не зафатило место во сеќавањето; но една беше рекла; умре со неисполнета желба, затоа му се така отворени очите. И одеднаш навистина можеше да се стори чудно дека околу него седат жени и го оплакуваат, тоа сосема не прилегаше на неговата става, дури и онака испружена на одарот, не прилегаше на неговиот од, дури и на неговото ќилибарно лице, сепак со оние црти што оддаваат сигурност пред која отстапуваа сите, пред која се плашеа сите. Остана така тој како нешто од што се стрепи понекогаш и во соништата. Тогаш така долго ме туркаа полека кон него за да му бакнам рака. Секако сум бил блед и исплашен и им се присторило сето тоа дека е жал и можеби навистина она поткренување на ресицата и некакво чудно олцкање што не можев никако да го запрам беа само звуци на липтање што ќе треба одеднаш да преплави, да надвика, да разбуди двојно сожалување – кон мртвиот и кон мене; не можам, говорев со некој фалсет останат од тукушто поминатите детски години пред да започне да се тркала низ грлото јаболкото кое започна да ми го прави длабок и гргорлив гласот, не можам не можам не можам се тегавев детински и го очекував оној крик што во мене сакав да израсне, а него никако го немаше, се креваше некаде токму до грлото, како некое повраќање, за пак да се врати назад и никако со неговото ослободување да почувствувам олеснување и така ме дотуркаа до него, испружен од едниот до другиот крај на собата, со дланки малку отскриени меѓу цвеќето и тука ми остана погледот фатен за да не може да се оттргне, како ласица во стапица скитајќи се наоколу а пак принуден тука да се врати; не можам молев тивко, а тие тивко ме туркаа и ми ја зедоа раката со сила да ја допрат до неговата рака и одеднаш погледот ми беше исполнет сиот со некаква жолта дамка, а раката, не успевајќи да се отме, беше допрена и студот како да ми ја соголи кожата – како што тоа се присторува во најголем мраз кога ќе се допре студено железо со топла дланка – не можам крикнав и погледот се ослободи од рацете и видов како едно подбивно око гледа во мене под полузатворениот капак, сив, студен поглед, не можам веќе залиптано, со крик што се одвојуваше како густо течење на крв и потоа сите здивнаа и рекоа кутро дете, а потем уште повеќе пати кутро дете и потоа се нажали за деда си и во собата остана шепотот, додека липањето во испрекинати млазеви сè уште ми ја празнеше утробата, за конечно да се најдам во дворот со расцутена гранка на сливата од соседниот двор, која се нишкаше на пролетното ветре, а Арап вознемирено гледаше во луѓето што придоаѓаа, во жените со прво пролетно цвеќе во рацете и чудно тих од и смиреност што ги обезличуваше.
     И таа ноќ, по сè, по оној долг поход до малиот рид заграден со грмушки, со густо посеани кртични могилски и камени гробови без секаков ред, меѓу кои врвиците се испреплетуваа незнајно накаде ќе одведат и сето тоа потонато во пиреј и полско цвеќе, со мали сенки од овошките засадени покрај секој гроб и чии плодови незнајно кој ги береше; по тоа долго патување меѓу тесно заградените улички на маалото, со тежок здив пред зајдисонце, испреплетени исто како и врвиците на малите гробишта и со прашина по која ги влечеа нозете некои деца пред конечно да ги повикаат за да го завршат својот долг ден; по тоа одење до тие гробови околу кои во обични денови се собираат старици што потплачуваат, додека нивните внучиња си играат криенка-миженка, до оној час кога сосема ќе се префрли сонцето далеку зад големата планина и не почнат да скитаат наоколу темни сенки и да шумат лисјата на дрвјата од ветерот по залезот, за да почнат да се притискаат до полите на бабите чувствувајќи ја тежината од сите оние приказни чуени или добиени заедно со мајчиното млеко; по она долго проштевање проследено со кукање и плачење и кога кружев наоколу, околу толпата луѓе, што наполно беа го заградиле гробот и сандакот, жедно сакајќи да се пробијам и да исправам некаква неправда кон тој старец длабоко навлезен во моите сеќавања токму затоа што е дел од детството, а сепак свесно одбегнувајќи да бидам зафатен од движењата на толпата што би можела да ме исфрли напред, покрај домот кадешто сè е познато со сè пајажините во мрачните агли од визбите; потоа, додека сите други започнуваа со гозбата и полека забораваа на она што му претходело на тоа состанување, во мрачниот двор, во мрачната ноќ под мрачното небо на кое се собираа облаци за првите пролетни дождови, почувствував желба повеќе никогаш да не се вратам во оваа куќа, никогаш повеќе, посакав да го оставам сево ова и да појдам некаде, за да излезам од меѓите на дворот, на маалото, на градот, да појдам во пресрет на нешто што нема да личи на сè она доживеано во куќава, што сега почнува да ги пали прозорците и заличува на брод што плови по спокојно море, не, заличува на кула среде поле во која живеат призраци.
     И сега чинам тоа сепак не беше желба за авантура од какви боледуваат во тие години момчињата; чинам дека тоа беше желба што постојано се јавуваше во миговите кога човек едноставно се почувствува беспомошен, напуштен од сите, без верување дека сторил нешто добро, дека постои нешто што би можело да го задржи и понатаму да живее: во такви мигови се мерат височините од кои би можело телото наполно да се сплеска, се испитува дали гранките на дрвото се доволно високи за да не може да се дофати тлото со нозете, се цени острината на врвот од ножот со потајна умисла да се дознае како ќе пропадне во мекоста на месото и кревкоста на душата; зашто, покрај сè, се верува тогаш и во душа, како нешто што навистина боли и чувствува удари, чувствува повреди, навреди, се превиткува од болештини, или пак млако разлеана, небудна за опасноста, ја исполнува целата снага со милина, жива материја чиниш – се собира и се разлева таа душа, станува потврда и постудена од острината на ножот, или пак се разлева во топли шурки готова да се пролее во други. А сега го нема веќе тоа извонредно чувство. Едноставно исчезнува тоа кога ќе се престане да се мисли на неа.
     Многупати во долгото и празно живеење се помислува на авантура, и тоа е она старо чувство уште од младоста кога се верува во постоењето на решителен чекор; ми иде да избегам од сè; и, од оваа кожа не се може во друга; и кога понекогаш ќе се погледне – како сè да се одвива меѓу овие два пола, меѓу овие две чувства; но веќе реков дека многупати се помислува на авантура за да се скршне оној тек на секојдневието, за да се упатиме по некое беспаќе од кое сепак секогаш на дофат на погледот ни останува врвицата што други ја одредиле како вистинска. А во онаа вечер, во оној вечерен час, во мрачниот двор над кој шумеа темните гранки на црницата, не мислев чинам на авантура каква што поначесто се посакува во детството и подоцна; не мислев на патување по незнајни мориња со големи бродови, за да се сретнам со бои и видици замислувани по прочитувањето на најсаканите книги, ниту на патувања исполнети со храбри подвизи и благородни дела за какви мечтае секое дете и момче, не замислувајќи дури и дружба со јунаците од страниците на книгите, ниту богатства што ќе донесат не знам какви денови; во таа мрачна вечер, без месечина и ѕвезди, со небо на кое се тркалаа црни облаци, додека во куќата со осветлени прозорци се завршуваше гозбата и луѓето излегуваа надвор, излегуваа за да си одат и говореа за сè што пробале и ждригаа и олцкаа, и ги откопчуваа коланите како по секоја гозба на секое друго место во секое друго време по секој друг случај, – како да чекам нешто големо и, скриен во мракот, помислив не сакам да се вратам во оваа куќа, никогаш повеќе, и тоа дури не се осмелив да го повторам, само останав така стивнат за да го чујам ехото на ова и не бев исплашен од тоа, туку само вчудоневиден дека отсекогаш постоел некаков импулс што ќе ме сврти против сè она што дотогаш било, дека постоела некаква вечна противструја чија сила ненадејно започнува да ни помогнува да направиме усилби за скршнување од патот набележан од други, бев вчудовиден дека постоела некоја потајна желба, некаква негација што ќе го разбунтува телото и духот за да кажам понекогаш немоќно не, понекогаш тврдоглаво не, понекогаш плашливо не, понекогаш несвесно не, понекогаш обмислено не, понекогаш дрско не, понекогаш романтично не, за потем – да се појави празнината; црна ноќ со црни облаци што се тркалаат по небото и напнатата желба да се насети што доаѓа по тоа не, по која врвица ќе се тргне, кон која ѕвезда, каде сето тоа ќе нè одведе (зашто малкумина се оние што би можеле да ѝ се остават на неизвесноста да ги води) и тоа каде, таа мигновена стаписаност, е причина што толку многу луѓе посакуваат и толку малку поаѓаат некаде во пресрет кон вистинската неизвесност, за неа да ја осмислат, сосема отворени, без предрасуди, со доживувања и осознавања што им итаат во пресрет, откривајќи им се како дотогаш невидени пејсажи што едни ги возбудува, други ги застрашува. 
     Не сакам да се вратам во оваа куќа, никогаш повеќе; но во тие години не може да се биде свесен дека тоа е една од оние ненадејни мисли што ни доаѓаат за да се изречат па да нè воодушеват, за да ги повторуваме потоа постојано, пронаоѓајќи секогаш одново уште длабочина во смислата на реченото, сè до оној миг кога ќе се сфати дека таа мисла не наоѓа кај никого одек, освен во самите нас, па поради тоа самоувереноста одеднаш спласнува; колку и да се убедуваме дека никој не живее за другите, туку за себе, колку и да одречуваме дека не сакаме да бидеме некому модел, какви што биле за нас некои на кои сме се угледувале...
     И се случи она што во вакви мигови се случува; да останам надвор, во темниот двор со желба да ме измокри дождот до коски, а првите капки, крупни и студени, што болно паѓаа врз лицето како парчиња град, ме отераа во тремот на старата куќа, спроти влезот од каде што излегуваа последните гости од закопот, исто како по некоја слава или именден, на брзина проштевајќи се и заминувајќи си по соседни куќи, пред сосема да ги фати дождот. Но тој само ме исплаши со неколку капки, зашто облаците отпатуваа понатаму, за да го истурат дождот некаде на друго место, како што често се случува нешто смртно да нè престраши, за да се увиди всушност дека тоа било безначајно. Така една одлука се пресоздаде во престрашен гест; за подоцна тоа на човека низ целиот живот да му стане навика, преку најтесниот ендек да бира место за поминување, никогаш да го прескокне, за случајно да не го изневери чекорот. За да стане навика тоа навраќање кон сè што сме сакале да го одречеме.
     И сега, застанат пред вратата од дворот чудно скован во бетонски алеи без цвеќе, изобличен сосема, дури и без некоја заостаната подробност од некогаш, освен црницата чие стебло имаше само една гранка и празно стебло, сè носејќи ги знаковите на новите луѓе што сега тука живеат, зар можеше да не се помисли: има ли смисла некое вакво враќање, од кое се очекувало обновување на убави соништа, а еве уште веднаш некакви темни сеќавања го застрашуваат срцето. Завитлани од виорот што би можеле да одвоиме во калеидоскопот на сеќавањето а тоа да не биде вистински болно? Зар секогаш, за да бидеме турнати напред, мора да се бара нешто значајно во она што поминало. Зар понекогаш фрлањето поглед назад не го замаглува погледот за напред?
     И враќањето потем изгледаше чудно брзо, во однос на одењето до годините назад. Тоа е секогаш така, зашто не можеме да не заскитаме по странични патишта кога посакуваме да пронајдеме нешто што ќе биде вредност секогаш способна да го издржи испитот на времето. Понекогаш споменот навистина заличува на стара излитена пара, која напоменува на дамна одминатите времиња, но со неа не може ништо да се купи во овие денови.

АКАДЕМИЈА
ПОКАНА
     Реферат по повод Дваесетгодишниот јубилеј.
     Уметничка програма со учество на Симфонискиот оркестар и оперскиот хор. 
     Хорска рецитација.
СЦЕНА:
     Времето за почеток беше веќе минато и се забавуваше гледајќи го аранжираниот подиум: сцената беше сета во црвени завеси и само ловоровиот венец и датите 1943-1963 испакнуваа бело. Говорницата, лево поставена, исто така беше завиткана во црвено-темен плиш. Салонот полека се полнеше и тој, од немај каде, почна да изведува: јубилеј, јулибуј, булије, лебију, јулејбу. И сè така по којзнае кој пат. Токму за да ја разбие здодевноста, понекогаш чувствуваше желба да свирне со два прста во устата, како што тоа се прави на фудбалки натпревари. Но, мигот беше свечен. Живна кога последното празно седиште до него го зазеде, во мигот пред почнувањето, една млада жена; скришум погледна во нејзините раце и до окото му допре мал лач од каменот на прстенот. Беше сè уште заздишана. И сето тоа го чувствуваше и гледаше со едниот крај на окото и со целото свое тело.
РЕФЕРАТ
     Чувствуваше како божем со сила во него сака да се втисне, со сите зборови и докази, монотониот глас, за да го издвои од сегашноста. Поради тоа почна да бидува нервозен. Можеби и поради жената до него. Таа седеше мирно, со прибрани раце, наспроти него, со широко наместени лакти. Со будно око следеше сè што се случува до него. И одеднаш, во тој неподносливо долг миг, му дојде мислата, на она парче картон од поканата, што го вртеше меѓу прстите, да напише нешто, за да ја оттргне од занесеноста во која можеби и привидно се наоѓаше таа, сепак можеби по малку вознемирена, како и тој. И напиша, на скудната светлина:
     – Многу сте убава;
     па ѝ го подаде картончето. Таа го погледна, и со премислување, го зеде, го прочита, и како за првпат да го гледа, се сврте кон него. Пак продолжи да гледа напред, држејќи ја поканата в рака. Тој веќе беше без здив. Потоа, таа ја отвори чантата што ја имаше в скут, извади мал хемиски молив и со црвени букви, под неговото, додаде:
     – Вие сте дрзок.
     – А ако напишев дека сте многу грда?
     – Пак ќе речев дека сте дрзок.
     – И само тоа?
     – И дека сте невоспитан.
     – Затоа што би напишал дека сте грда?
     – Можеби затоа, но не само за тоа.
     – И поради што уште?
     Наоколу почна френетично ракоплескање. Таа исто така удираше дланка во дланка, ритмички отегнато, по малку дисонантно од она забрзано плескање наоколу. Не можеше да не помисли дека ова можеби е и прекинување на така добро воспоставената врска меѓу неа и него.
ПРОГРАМА НА СИМФОНИСКИОТ ОРКЕСТАР И ОПЕРСКИОТ ХОР
     Сега веќе се чувствуваше помалку решителен, зашто беше сиот растрептан. Тоновите во него се пресоздаваа во пејсажи што го мамеа и никако не можеше да им се отме. Требаше да пукне некоја силно оптегната жица, за да се поврати, испотен од тоа предвојување. Премислувањето веќе беше зафатило корен во него и му ја врзуваше решителноста. Требаше само едно секавично допирање на нејзиниот лакт до неговиот, допир што блесна како искра за да потоне во полумракот.
     – И поради што уште?
     Таа го зеде картончето со вчуденост, како да не знае на што се однесува. Прочита и го врати. И тоа веќе можеше да значи крај.
ХОРСКА РЕЦИТАЦИЈА
     Сета патетичност, помешана со неговиот очај, го доведуваше до работ на нестрпливоста и беше готов да стори нешто што ќе го сврти вниманието на целиот салон кон него; се чувствуваше способен да фрли и бомба, ако ја имаше, да даде отклик на сè она што така ненадејно, од некаков голем вруток, го поплави, го избезуми. Веќе немаше храброст, но го имаше очајот, и затоа пак напиша:
     – И поради што уште? по двете:
     – И поради што уште?
     – И поради што уште?
     Сега таа не беше вчудовидена. Го смислуваше долго одговорот и го најде во стихот, во лет фатен од сцената:
     „Јас однапред знам сè што ќе дојде...“
     Одговорот беше како благ удар со дланка по уста, што е наполу милувка, наполу предупредување. Треба само уште еден немирлак па да се испита строгоста. Што би можел да напише сега?
     Времето веќе го престигна. Кристалниот лустер блескаше до болка во очите. Излегуваше по таа млада жена што го полуди. Прво беше близу неа, го воздржуваше здивот за да не ѝ здивне во вратот. Потоа отстрана придојдоа други и го испокинаа редот и тој остана назад. А надвор меѓу мноштвото блесна насмевката оддалеку и се изгуби во мешаницата.
     Останат сам, меѓу куќите изедени од мракот, мислеше со очај и радост: ќе трагам, ќе бидам пес трагач, ќе морам да ја најдам, зашто сега знам што ќе ѝ кажам.
     
     
ЛИЧНА КАРТА
     Презиме и име: Остануваше понекогаш сам со тоа прашање: откаде вакво презиме? Сакаше преку него да дознае нешто за своите претци. Дали некој од нив бил лозар и го славел свети Трипун зарезан, допивал ланско вино за да ги испразни бочвите за нов род, или пак неговото презиме некогаш значело нешто сосем подруго отколку денеска. Немаше кого да праша, зашто ете остана без оние кои би можеле да му го објаснат неговото потекло, неговиот бунт, неговата осаменост. А името му беше нешто сосема обично, можеби дадено по некој дедо што не стигнал да го заниша на своите колена, да му кажува приказни за комити, да му го открива големиот свет низ едноставниот говор на долговечното искуство; а можеби името му беше дадено онака, случајно, прилепено колку да биде именуван, во желба да трае, да истрае, да постои еве до денеска, минувајќи низ толку многу искушенија.
     Име на таткото: Тоа несреќно споменување во зло време. Име што останало како несакан знак, како тежок белег за распознавање, без да може да се разбере неговото значење. Дали е и вистинско тоа име? Често, подоцна, можеше да почувствува недостиг од дореченост, од доказ, кога се обидуваше да се сврти наназад за да види кого имал кого има. Имаше некое чувство како оној што со години е без едната рака: божем тука му е, го подболуваат зглобовите, им пристудува на прстите, го зачешува дланката, кои со години ги нема. Тој, иако ги привикнал сите свои движења кон таа една рака, често му се причинува дека позема нешто со обете раце. Тоа што подоцна ќе открие дека тоа било прелага, само му ја зголемува болката, му ја шири тагата по целата снага, на парчиња му го цепи срцето.
     Име и моминско презиме на мајката: Загината на Сремски фронт, како болничарка. Дата на посмртницата: 4 март 1945 година. Кога излезе од Домот, веројатно затоа што мислеа дека е доволно возрасен, му предадоа неколку работи, што му беа наследство: неколку фотографии од една девојка. На едната, фотографирана во ателје, таа со насмевка засенчена околу краевите на усните. Повеќепати се фаќаше во обидот и самиот тој да направи таква насмевка на устата. Другата фотографија прикажува група девојки во некаков поплочен двор со некаква висока зграда – монопол? На третата, таа самата, во војничка облека, со автомат на градите. Па сепак тврдоста на позата не ја избришала питомата насмевка на очите. Потоа му предадоа уште неколку ситници, меѓу нив и едно лимено медалјонче со фотографија на голомешесто дете: тоа ќе беше, секако, самиот тој. И една марама. Со избледени бои. Дали и мирисот испарил? Тоа беше мирис на застојан воздух од некој орман, па сепак, некое сетило наоѓаше во него и нешто друго. Ги прибра сиве овие работи, ги стисна до усните и почувствува како нешто му се искрева до ресицата. Толкупати беше плачел, што веќе умееше да плаче и со тврдо лице и без солзи.
     Дата на раѓањето: Можеби таа беше случајно одбрана, откако му ја измериле тежината, му ги изброиле зборовите, што ги знаел, откако му ја процениле сигурноста на првиот чекор. А можеби сите оние работи што му ги дадоа беа затоа за да го упатат да мисли на некоја млада жена како на своја мајка; можеби и датата на раѓањето беше само една измислица повеќе, за да го уверат дека постоеле некогаш некои што го сакале, што му се радувале, кога се родил, што тагувале во мигот кога морале да се одделат од него? Не се осмелуваше да трага, за да не дознае дека всушност никого никогаш немал; се плашеше да не му се помати сказната изградена врз оние неколку сиромашни податоци и остатоци што ги знаеше и што ги имаше. А кога конечно реши да побара некого, со денови чекаше одговор. Скокаше на врата, доколку некој зачекореше по скалите нагоре. Па сепак сè така ѕвончето остануваше немо. Тоа му беше дотаму неиздржливо, што го промени станот, оставајќи порака каде да го бараат. Потоа со денови мислеше дека некоја негрижа го задоцнува одговорот, дека страшно многу згрешил што ја сменил собата. На крај, сепак мораше да се помири дека навистина е сам и дека никогаш нема да дознае ништо за себе, освен својата болка и својата самотност.
     Брачна состојба: Едно време почна да молви бесмислени зборови, како од некоја молитва која одамна изгубила секакво значење, но се повторува постојано, од навика: ќе го убијам или ќе се убијам. Тоа само така го велеше во очај, не знаејќи всушност кој му е за нешто виновен и кому би требало да му го пренесе својот товар на самотноста. Во тие тешки денови на самување, се виде со неа повеќепати и му се допадна дека, покрај неа, воопшто не се чувствува сам. Мислеше како, штом таа си отиде, повторно темни мисли му надоаѓаат, дека повторно се враќа во некој темен агол со призраци чии лица не ги распознава и кои го плашат. Понекогаш мислеше, не ќе е тоа кон неа само едноставно допаѓање. Ниту му е блиска само затоа што покрај неа нема страв од страв.
     Занимање: Научи полно работи, несомнено; знаеше, му се чини, како да зарадува некого, ги паметеше туѓите родендени и слични дати, понекогаш одеше и кај старите пријатели од Домот и тие го дочекуваа со раширени раце, од време на време ќе наминеше и во Домот и на децата им носеше бонбони и слатки и им ги делеше до последно, заедно со нив седнуваше на тротоар и како нив се правеше важен, а срцето му се притајуваше со доаѓањето на првиот самрак и како и нивните срца затреперуваше тревожно: како ќе се помине ноќта без татко и мајка? Всушност, со годините, научи конечно како да сметне од себе некое темно сеќавање, некоја нерадост, некоја навреда, како попатно да ги отфрли зајадливостите што му го печеа јазикот. Морам сите да ги сакам, така ќе ги натерам сите да ме сакаат, мислеше. Напати го исцрпуваа омраза и завидливост, го измачуваа како живи рани сомневањата во некои пријатели, во некои луѓе, па сепак истрајуваше. Еднаш, мислеше, сè она што е кај мене двојственост, дволичност, ќе мора да исчезне; боже, помогни ми луѓето да не ме туркаат кон зло, да не буричкаат во мене, мислеше. Зар не гледаат како во мене гулабот и лисицата до смрт се демнат. А кому да се пожалам, на кој род?
     Место на живеење: Зошто не му се вратив на Домот, мислеше во миговите на слабост, на премислување, на црни претчувства. Всушност тогаш му требаше дворот на Домот, со јаболкницата расцутена напролет, на која имаше нишалка на која не смееше никој да се качи. Всушност тогаш помислуваше на денот исполнет меѓу Домот и училиштето, па му се присторуваше дека таму, само таму бил вистински заштитен од сè, иако не бил секогаш среќен во тоа живеалиште. Не дека му се допаѓаат сите работи од тоа време, не дека нема тажни сеќавања од тие денови, но тоа беше негов дом, вистински, единствен во кој, поради многу немирлаци и противења на редот истрпувал и казни. А, зар тоа не би било и покрај родителите? Но ги паметеше и заедничките собирања, приредби, веселби, кошкања во заедничката спална, во заедничката трпезарија, низ чии прозорци го набљудуваа заедно менувањето на годишните времиња. Си спомнуваше и на другарите, лоши и добри, завидливи и осамени, весели и тажни, дрски и уплашени, се сеќаваше на подметнувачите и подбуцнувачите, на пропагаторите и поетите, на коцкарите и работливците што го губеа денот над книгата; ги паметеше сите нив што беа и што се и денес, можеби такви. Но, негови му се. Нема други во својот живот. Та тоа би било сигурно и во родителскиот дом? Ги паметеше улиците што водеа до Домот, сенките што сонцето ги фрлаше на нив во одредено време од денот, се сеќаваше на девојчинските потфрлања, на соседските сочувствени подбуцнувања, кога, на враќање од училиште, минуваа покрај нив. Та тогаш зошто така наврапито побегна од сето тоа и не се враќаше долго време таму, зошто се исплаши дека, ако не излезе наеднаш, брзо, грубо, не ќе може никогаш да излезе од таму. Зошто не му се врати со отворено срце на тоа детство, какво и да било. Зар другите имаат поинакво детство. Мораше ли навистина тогаш да ја менува насоката на своето секојдневно движење, доживување, мораше ли други пријатели да бара. Какво ли е тоа време што протечува меѓу нас и нè мами да ги напуштиме старите улици, старите дворови, некогашните кревки стебла од овоштарникот чии плодови се пресоздаваат во мали шарени лампиони осветлени од сеќавањето.
     

КОЛЕПКА
     Во очекување да се роди Марија, ја побаравме Бојановата колепка, во која израснаа толку многу убави и здрави деца. Но, за жал, овојпат ја најдовме неа распадната, зафрлена во темничиштето на некоја визба, преполнета со тешки предмети отфрлени од секојдневна употреба. Една немарност, така, го прекина тој богат пат на оваа колепка, што траеше цели дваесет и две години.
     Беше тоа во првите пролетни денови: тукушто одминаа мартовските баби и се чинеше дека започнува времето на поспокојни сончеви денови, на цутење и врзување на плодовите во малите дворни градини, во пространите овоштарници. Блага умора го совладуваше телото, очите примижуваа на пладневната светлина растурена по сокаците, по бело варосаните ѕидови на старите куќи, по тезгите на пазариштата на кои допрва се очекуваше изобилството од зеленчук и овоштија, наместо грстовите лански компир, потсушен кромид, суви пиперки и свенати јаболки.
     Ја купивме колепката на Бит-пазар, од некој селанец од шумадинското село Драгово: останало во сеќавањето името на селото затоа што селанецот со немала гордост истакнуваше: стока од Драгово – тоа ти е стока вековита! Тој седеше меѓу сите оние плетени работи од врбови прачки, пушејќи цигара од лут тутун, со некоја неодредена насмевка под пожолтените мустаќи на сувото лице, додека го забележуваше со некој привиден немар восхитувањето на минувачите за кошничките, масичките, столчињата, чисто и цврсто исплетени и излакирани, што им даваше сјај на пладневното сонце. Меѓу нив беше и колепката, цврста и лесна, убаво обликувана од вештите раце на некои плетачи, кои стрпливо и грижливо ги одбирале витките долги пратови од врбите покрај жуборливите води на некоја река.
     Идната мајка направи душече за колепката, а бабата, потоа, ја украси со карнерче од шарена басма што го соши на старата сингер-машина. Така колепката заличи на некое чудесно кутивче од приказните во кое ќе ги живее своите први месеци очекуваното дете. И кога него го донесовме од породилиштето, онака заспано на раце, – и го сместивме во колепката, ни се пристори во тој миг дека е таа преголема за неговата ситна снага. Но, Бојан брзо раснеше и ја исполнуваше колепката и по десетина месеци таа беше веќе одрасната, па ѝ побаравме место во визбата, а тој си најде место, како трет, меѓу двата кревета на мајка му и татко му.
     Во меѓувреме се роди Ирена и мајка ѝ и татко ѝ, наши добри пријатели, дојдоа да ја земат колепката за наредните десетина месеци, додека и таа да ја одрасне. За Ирена карнерчето беше променето, направено од басмиче со друга боја, душечето беше испрано и протресено и повторно направено, а бидејќи беше лето – мувите дење, комарците ноќе го вознемируваа и го напаѓаа детето, па татко ѝ на Ирена, за да ја заштити, над колепката извиши некоја матракука преку која можеше да се префрли проѕирна газа, под која детето можеше да спие поспокојно.
     Оттогаш, колепката не ни се врати повеќе: зашто по Ирена, во неа раснеше Ѓоре, првиот син од брат ми, а по него и многу други деца. Дедо му на Ѓоре, столар, на колепката ѝ постави тркалца и така таа сега, при преместување од едно на друго место, не мораше да се носи на раце, туку без напор да се оттурка од соба во соба, па можеше и да се заниша детето во неа. Се разбира дека и Ѓоревата мајка, како и другите пред неа, ја обнови колепката со ново карнерче, како што си е тоа редот и како што секоја од нив го правеше тоа според својот вкус.
     Така, од година на година туку некои наши роднини, пријатели, блиски и познати, па и помалку познати – како кому му кажале дека имаме колепка, а детето каде и да е еве го ќе пристигне – ќе дојдеа со молба да им ја позајмиме. Седнувајќи заедно со нив, со кафето пред нас, се потсетувавме каде би можело сега да се наоѓа колепката? Да не е кај Борис? Не, тогаш таа беше кај Трајко, детето им беше уште мало, колепката не беше слободна, па затоа Борисови зедоа колепка од друго место. Тие разговори беа исполнети и со потсетувања на првите денови од животот на нашите деца, на првото гугање, на првото таши-таши-танана, на првите запчиња, на мотала-баба-свиличка на-десната-рачичка, на првото папа и ма-ма, та-то, ба-ба, де-до...и на вознемиреноста од летните проливчиња, од зимските настинки, од подмочувањето в кревет; тоа, исто така, беше миг на обновување на сеќавањата за првото дубење на детето во дубалка, за првото зачекорување, за првите песнички, но и за сипаниците, за запаленото грлце, за повреденото прсте, што сè се лечеше што со лекови, што со милувки. Тоа беше и миг кога можевме уште еднаш да ја почувствуваме онаа прекрасна болка, но и радост, што децата ни ги создаваат од првото врекнување, па сè додека не ни ги заклопат очите... Така доаѓавме и до сеќавањето каде би можела сега да биде колепката и потоа поаѓавме заедно да ја земеме, за во неа да расте уште едно дете.
     На тој начин, летописот на колепката можеше да го забележи растењето на многу деца: Златко беше следниот (мајка му со карнерче од бел атлас ја украси колепката), потоа таа се пресели кај Денко, каде што ја збогатија со нови украси, а оттаму се врати во претходното семејство, зашто Златко ја доби својата сестричка Јана; па потоа брат ми ја побара колепката за вториот син Зоран, а потоа ни дојдоа млади роднини од внатрешноста и ја зедоа со себе, качувајќи ја на багажникот од малиот фиќо: им се роди ќерката Наташа и набргу појдовме и ние да ја видиме: детуле заспано во колепката, порабена со розов свилен карнер. Колепката таму причека за уште едно дете, за синот Јанко.
     Можеби, во меѓувреме, имаше уште некое дете, можеби колепката помина уште низ некоја куќа, во која била удобно легло за некоја долгоочекувана рожба, на која ѝ се радувале, над која се детинеле возрасните, пееле приспивни песни, или тагувале поради детските болести. Можеби не секогаш ни е точно сеќавањето, па е нешто поизменет редоследот по кој се раѓале и растеле децата што ги поменуваме, но сеедно: сигурно е, сепак, дека колепката, со години на ред, никогаш не остана празна. Така беше додека можевме да ѝ ја следиме трагата, која во еден миг како да ни исчезна од пред очи.
     Очекувајќи ја Марија, се сетивме на колепката и пак почнавме да трагаме низ нашето сеќавање: каде би можела да биде сега, по дваесет и две години? Дали е сè уште кај Марко, или кај брат му Аљоша? Или и тие ни ја вратиле, па во наше отсуство старата ја дала некаде, самата заборавила на тоа и сега не знаеме каде се наоѓа? Поминавме цела вечер во обновување на трагата на колепката. Нежни сеќавања пак нè совладуваа присетувајќи се на децата што израснале во неа: сега мнозина од нив се момчиња и девојќи, големи – веќе луѓе, студенти и ученици, од различни возрасти, а некои од нив се токму сега пред заодување на училиште. Конечно, се сетивме? Некое претчувство ни кажуваше дека токму таму, кај синот од еден наш пријател, ќе ја најдеме колепката.
     Младите беа збунети: со две деца, едно до друго родени, сите четворица стеснети во некое изнајмено сопче. Немаше место каде да седнеме: расчистуваа од натрупани пелени два стола, разместуваа ќебенциња, играчки, го туркаа понастрана од нашите погледи коритчето со нечисти алишта. Ние се брзавме, и самите некако непријатно затечени тука. По неколкуте зборови, можевме да насетиме дека не знаат што да ни кажат за колепката. Да, се присетуваат тие дека таткото на момчето ја донело колепката, не, не знаеле чија е, но сега мора да е долу, во визбата на газдите ќе биде таа. Во собата и не можеле да ја чуваат, гледаме и самите, каде попрво тие, не пак уште и колепката.
     Слеговме во визбата. Темна просторија без проветрување. Некоја влажна реа нè задушуваше. Расфрлени отфрлени предмети, гробница на излишности, на беда, на сеќавања и приказни потрупани од влажниот мрак, од него тие станале безживотни.
     И, конечно, откако момчето порасчисти, ја извлековме колепката, протурена, со скршена ногарка и отпаднати тркалца, со зелен мов по некогашниот сјаен плет на лакираните врбови прачки. Момчето се извинуваше, пелтечеше дека ќе ја надомести штетата, па ете и сам ќе ја поправи, ќе биде таа како некогаш. Беше неудобно во визбата, поради мракот, поради нечистотијата и влажноста, поради извинувањето на момчето.
     Што можевне да речеме? – Вие да сте живи, момче, и децата твои. Сè што живее – еднаш мора и да умре. Толку ѝ бил животот на колепкава. Израснаа многу деца во неа и некаде во нивната најдлабока свест можеби уште им живее споменот за неа, или барем за она што го гледале над себе, легнати во неа. Колку луѓе би можеле да се пофалат како оваа колепка, дека биле толку долго потребни, дека толку многу луѓе ќе ја паметат?
     Ете, тоа е сказната за Бојановата колепка.
     
ОГЛЕДАЛО
     Летото 1962 година започна со големи горештини. Од топлината сè се спепелуваше, добиваше сива боја, овде онде прошарана со бојата на исушено тревје. Па сепак, вели Мартин, – за мене и мојата жена почна едно убаво време. Вака-така, по неколку години, во заедница со некои пријатели, изградивме куќички во подножјето на Гази-баба, така ги заменивме изнајмените влажни собички со удобни живеалишта. По толку години откако се зедовме со жената, уште не ни беа дошле децата и денес се чини смешно дека сме биле толку несреќни талкајќи по старите скопски маала, во барање на некоја поудобна собичка, која, барем, не би била во сутерен и би имала нешто малку сонце. Колку и да ни е паметењето злопамтило сепак се заборава на тие тешкотии, како што се заборава и на многу неубави нешта од младоста. Отпрвин седевме кај моите родители, немавме грижа ни за работа, ни за јадење, ни за облекување, ама човек се чувствува притеснет, во такви мигови, некако веќе му е тешко да ги усогласи своите потреби во заедницата во која проживеал толку години. Тоа е, можеби, оној нагон што го знаеме откај птиците – штом пркнат, да си одлетаат од родното гнездо.
     Со жената бевме пресреќни во новиот стан, вели Мартин. – Околу куќичката градинка, односно место што допрва требаше да го уредиме во градина. Бевме сосем исцедени со парите, две соби ни останаа празни, градината би сакала, исто така, некој динар, но веќе пред нас беше лесното, откако го минавме тешкото. Се восхитувавме на погледот што го имавме од балконот – пред нас, долу, градот се брануваше накај Кале и Француски гробишта, лево далечни висококатници ни покажуваа каде е Вардар.
     Кога е човек млад – има толку многу ситни работи што ни го загорчуваат животот. На пример, уредувањето на станот, вели Мартин. – Она малку предмети и мебел што ги имавме, ги распоредивме некако во кујничето и две соби, а другите останаа зинати. Првата зима, прибрани во една соба, засилено размислувавме што ќе правиме натаму. Замислите се раѓаа и се множеа. Да биде така, или онака. Во секој случај најдобро би било – да биде веднаш. Ако не може веднаш – барем утре. Тие разговори, во суштина, беа чудесни. Постојано цртавме некои делови од мебел, некои распореди во станот. Ги знаевме наизуст сите мерки на просториите, сите агли и нерамнини. Додуша, понекогаш доаѓаше до пречкање меѓу жената и мене, но поминуваше тоа брзо. Некоја нервоза напати знаеше да нè обземе, некоја нестрпливост од која набргу светнуваа искрите на некоја нетрпеливост. Но, поминуваше тоа како пролетна луња, со тоа што едната страна секогаш ќе попуштеше... Која? сеедно, вели Мартин и се насмевнува, зема од мезето, пивнува од ракијата.
     Но, по извесно време, кога се присобраа пари, се дојде и до некое заедничко решение, рече Мартин. – Дневната соба да ја уредиме по старински, како кај некогашните чорбаџии: миндерлаци, мусандри, тагари, софри и триножни столчиња, ткаени дома килими по подовите. Но, каде да го најдеме сето тоа? Ниту се правеше, ниту се продаваше. Се откажавме од таа замисла. Купувавме она што можеше да се најде. И, се чини, се примиривме. Барем додека да дојде на ред следната просторија. Се знае – колку што јадеш толку гладта се наголемува.
     Сето тоа беше некако подоцна, а во првите денови на јули во онаа земјотресна година, прочитавме мал оглас во весникот: „На продажба старинско скапоцено огледало, Карпош два, зграда четиринаесет влез втори, стан број“ тој и тој... Неисполнетиот копнеж да најдеме нешто старинско, нè одведе таму. Беше приквечерина, кога стигнавме до Карпош, зашто требаше да се помине од едниот до другиот крај на градот, нешто со автобус, повеќе пеш. Ја најдовме зградата, влезот, се искачивме на последниот, четврти кат, го присобравме здивот пред да заѕвониме на вратата, вели Мартин. – Нè пречека бројно семејство: маж и жена, нешто постари од нас, две деца, бабичка со очила и забрадена со шамија. Како што тоа веќе бидува, нè послужија со слатко и кафе. Разговори за ова и она. По станот се меткаа куфери и торби.
     – Ќе проштавате, рече мажот, – ние утре рано одиме на одмор. Во Охрид. И сега, кога си со две деца, ќе пренесеш куќа со себе: од фустанче до лигавче, од сисалче до нокширче... Жената го погледна значајно. Очигледно, пред тоа меѓу нив биле разменети и поостри зборови околу тоа. Во една од собите, секако спална на домаќините, мошне притеснета од тежок мебел, на ѕидот – тоа старинско огледало. Беше чудесно, но некако преголемо за тој простор. Излиено во кристално стакло, со украси на кристалната рамка, со розети на сите четири страни, на сиромашната светлина блескаше трепетно, боите се играа, се појавуваа и исчезнуваа, според тоа како ќе се помрдневме, или како ќе ја свртевме главата. Тоа беше прекрасен раскош од бои, облици и светлина.
     – Ова е тоа, промрморе домаќинот. – Од мајка ми е, рече тој и ја избриша главата од потта што му бликаше постојано. – Ако сме во нов стан, тесно ни е, жената се плаши да не му падне на глава на некое од децата, да не го повреди.
     Го сврте погледот настрана: севезден мисли на тоа, што да правам. А старата не го дава.
     – А колку ќе чини?
     Тој мафна со раката. Што знам? Старата кажува дека татко ѝ го донел од Чехословачка, од Прага, каде што работел како слаткар. И тој го купил на старо. Што знам, пак рече и, промислувајќи се малку, кажа една сума, поради која се погледнавме со жената.
     – Скапо ви е? – вознемирено рече домаќинот.
     – Не, не е скапо, само сега немаме толку пари при нас.
     – Сеедно, земете го. Ќе ги донесите парите.
     – Ќе го земеме сигурно. Само , сега немаме како и да го земеме, треба да замолиме некого од пријателите со автомобил... Утре одите на одмор?
     Домаќинот воздивна: да, утре, и тоа по лад.
     – Тогаш, кога ќе се вратите. Еве, ова ни е адресата, јавете ни се , кога ќе дојдете. Ќе го земеме.
     Домаќинот го позеде ливчето, го гледаше некако отсутно, некако разочарано. Дојдовме пак во дневната соба. Децата се закачаа меѓу себе, старата подигна очи кон нас, нè гледаше со некој вознемирен поглед. Сакаше да го праша, се чини, синот, што сторил. Но, тој упорно го одбегнуваше нејзиниот поглед. Жената го гледаше со стиснати усни: И?
     Тој, потоа, тивко ѝ рече: Ќе го земат. Старата наведна глава.
     Тоа беше вечерта на дваесет и четврти јули. Едно деноноќие пред земјотресот, рече Мартин и погледна кон градот, на смирување пред паѓањето на мракот. – Како да се израче тоа што беше? Кој е оној што може да го искаже сè она што се случуваше тогаш? Ние, од под Гази-баба, кога уплашено испоизлеговме од куќите и појдовме нагоре, по ридот, меѓу багремарникот, – можевме да видиме при вториот удар: прво некој тресок на распаѓање, а потоа прав што се крева во густи облаци до небо... тоа беше некаде накај центарот на градот. Тоа згради се уриваат, луѓе, рече некој со засекнат глас.
     И веќе сè се знае, сè е во нашето сеќавање: и дните, и ноќите во едно стопени, и урнатините, и трагањето по исчезнатите, и закопите, и расчистувањето... како сето тоа да се опише... За земјотрес тешко се расправа приказна.
     Мартин молчеше, едно време, додека сенката на меланхолијата му ги препокриваше очите. Стана, без збор, појде внатре, во собата. По едно време се врати, носејќи лист хартија, веќе малку пожолтен.
     – Еве, – рече тој, – нешто што сум го забележал, откако чув дека таа, сега по смртта прочуена тринаесетта зграда од Карпош, се урнала сосем... онаму каде што одевме по огледалото. Прочитај го, ајде.
     „– Зар навистина сум жив? Зар навистина сега сум сам? Без ниеден сосед и пријател од зградата број тринаесет во Карпош? Зар треба да бидам жив сведок на судбината на едно големо семејство што живееше во зградата број тринаесет, со сите мали караници и заеднички радости, со сите оние подналутувања кога децата трчаат и викаат во попладневните часови гонејќи топка? Зар навистина сите тие малечки повеќе нема да ги цртаат на бетонот своите човеци, деца, дрвја и куќи, споени во чудесно неразбирливи светови, зар навистина тие повеќе нема да ги шараат ѕидовите со креда: „Петре ја сака Вера“. Зар нема да излегуваме сите заедно во утринските часови, заитани за на работа и повеќе нема да се прибираме заедно во попладневните часови, носејќи ја умората и желбата за мало спокојство, за повторна средба со сите блиски? Зар навистина повеќе нема да има спокојство?“
     – Како ти се чини, вели Мартин.
     – Добро.
     – Сентиментално. Уплашено. Ништо нема во тоа од она што тогаш навистина сум го чувствувал. Гола, површна слика. Земјотресот е настан што не се опишува.
     – Една вечер, беше тоа веќе во октомври, вели Мартин, – дојдоа од улица некои соседни деца и кажуваат – некои луѓе ве бараат. Кој може да биде во овој час што нас нè бара? На вратата беа мажот и жената, кај кои бевме за огледалото. Зар не живееја тие во една од оние згради што се урнаа до темел во земјотресот? Толку луѓе загинаа. Но, тие требаше да бидат тогаш во Охрид, на одмор. Спасиле глава. И еве ги тука, неочекувани.
     – Дојдовме да ви го донесеме огледалото, рече мажот.
     – Зошто не јавивте? Ќе дојдевме ние. – Се гледавме со жената: ќе имаме ли, сега толку пари?
     Мажот мафна со рака: Да влеземе?
     Се истувкавме дека веднаш не сме ги поканиле да влезат в куќи. Влегоа, го ставија огледалото на масата, го одвиткаа и тоа блесна, небаре радост одразува со богатата светлина во собата што ја фрлаше наоколу. Цело едно изобилство на блескотења, на бои и виножито играа по плафонот, по нашите лица, по околните предмети.
     Седнавме, овојпат кај нас на слатко и кафе. Парите! – со глава ѝ покажувам на жената.
     – Не, рипна мажот, – не треба!
     – Како, не треба?
     – Не треба, рече.
     И потоа почна да кажува како пошле на одмор и како, по два дена, се вратиле од одмор, кога слушнале што несреќа го снашла градот. Старата ја оставиле кај една од ќерките, жива-здрава е и таа.
     Се замолча мажот, а по некое време рече: А нашиот стан пропадна.
     Се стутка во столот. Што да речеме? Кој збор на утеха.
     – И доаѓаме пред зградата, со женава, а таму само урнатини. Покрај урнатините седи мајка ми, на столче, како што си седеш во старото маало пред порти, кога ќе почнеше да се примрачува и кога си го чекаше домаќинот. Седи така таа, а покрај неа огледалото. Само тоа останало на врвот на урнатините! Ми иде да заплачам: Зар само тоа ни остана?
     – Останавме и ние, вели таа. – Нели сме со луѓе и со господа, пак ќе се намножи, пак ќе имаме.
     – И од сè што беше, само тоа ни останало?
     – Тоа не беше ваше, рече таа. – Тоа е на оние што требаше да си го земат. Така било речено: вашето се витоса, ама пак ќе биде. Што силата ќе го уништи, слогата ќе го обнови. Со сложен живот – ќе има и ќе преима.
     Мажот ги трлаше слепоочниците, сè така и натаму обземен од сеќавањата на тој ден, од мислите што не можеше да ги доискаже, од чувството дека до судбината не може да се побегне.
     – Ете така, ви го донесовме огледалово. Ваше било. Требаше уште еднаш да дојдеме, ама знаете како е денес. А пари –не, старата ме заколна.
     Пак замолча. Неговата жена, како да е виновна, речиси не креваше глава. Станаа, едно време.
     – Може ќе најдете време да нè посетите? Кај сестра ми сме прибрани. Знаете како е – пари и будали има многу, а пријатели малку. Еве каде сме, рече тој и подаде веќе приготвено ливче. – Дојдете. Старата ќе се радува да ве види...
     Тоа е ова огледало, рече Марти, – кога веќе праша и да ти кажеме, – и покажа кон ѕидот. – Сега знаеш. и што уште да се рече? Сè е толку тешко за доречување во вакви случаи.
     

ПЦИТЕ И КУЧКАТА
     На затворскиот имот, на кој работеа затвореници од блискиот Казнено поправен дом, како некоја ненадејна болест се појавија изгладнети пци што почнаа да го раскопуваат сè она што беше засадено во убаво обработените леи. Ќе беа тоа пци изгладнети од зимата, кои талкајќи од едно до друго место дојдоа и до градинарските парцели од овој имот. Ги имаше десетина-петнаесет, мршави, подивени, во постојана меѓусебна кавга, со квичење и 'ржење едни на други, а сепак и здружени во глутница со која се бранат од посилни напаѓачи.
     Надзорникот на имотот зеде пушка и едно по друго испотепа неколку од пците, а другите се разбегаа, за да се приберат пак наедно подалеку од човековиот поглед. Си мислеа и надзорникот, и затворениците, дека ќе ги снема залудените пци, откако ги оставија мршите на отепаните онаму каде што беа застрелани. Но, гладта и некое беснило ги враќаше пците на леите на имотот по кои рошкаа и душкаа, иако, штом ќе се појавеше назорникот со пушка – се разбегуваа по полето.
     Тогаш, во еден миг, надзорникот се присети – можеби се собираат овие пци и затоа што во дворот, кој се продолжуваше во полето, имаат една кучка? Таа беше уличарско куче, но убаво ухрането и израснато и со меко, црно светло влакно, прошарено на градите со бела дамка. Кучката ја чуваа тука веќе неколку години, се умилкуваше таа покрај сите затвореници што ѝ подаваа по некој касај, а особено за неа се грижеше еден затвореник осуден на пет години поради силување. Тој оддаваше лика на кроток човек, иако често со отсутен дух, без можност да се сосредоточи повеќе време на една работа, небаре беше дете од неколкугодишна возраст. Со кучката тој си играше често, ја мазеше и ја хранеше, ја шеташе низ дворот и таа му беше приврзана.
     Надзорникот го повика и му нареди да ја доведе кучката и да ја врзе под прозорецот на неговата канцеларија, што беше во приземјето на зградата, веднаш до влезот. Затвореников, видливо возбуден, вртејќи си ја капата меѓу раце, се местеше од нога на нога и чекаше, небаре не разбрал, очекувајќи уште некое објаснение. Надзорникот немаше намера да му објаснува, туку уште еднаш му свика остро да ја доведе кучката и да стори како што му рекол. Затвореников појде и ја изврши наредбата – ја врза под прозорецот на канцеларијата и чекаше.
     – Ајде, бегај оттука и право на работа, му свика надзорникот. Затвореников си појде, постојано свртувајќи се. Кучката си легна под прозорецот, на сонцето, што благо топлеше во тоа претпладне на претпролетните денови. Надзорникот имаше мисла дека пците ќе се подмамат по кучката, која веќе беше скотна, но чиј мирис сигурно и натаму се разлеваше и ги привлекуваше. Така ќе може да ги истреби еден по еден.
     И навистина, по едно време неколку од пците пријдоа кон кучката: два од нив се здавија, а третиот се обидуваше да ја налегне, онака врзана, уплашена, бранејќи се со квичење под тежината на песот. Надзорникот испука по нив и двата здавени поквичеа, останаа мртви, а третиот ја спрашти кон полето. Се најде мамката, помисли надзорникот задоволен, – ќе се враќаат тие тука. Повика еден од оние затворениците што се шеткаа наоколу и му нареди да ги однесе мршите.
     Ги прегледуваше сметките во својата канцеларија, кога наеднаш чу диво лаење и квичење и си помисли – еве ги пак и пак истрча надвор со пушката, но сега таму кучката  лежеше во локва крв, убиена со цепаница токму од затвореникот кој ја чуваше и што ѝ беше пријател: околу него се собраа други затвореници, го гледаа немо и очекуваа што ќе рече и како ќе постапи надзорникот:
     – Што си сторил, човеку, што ти стори таа? се извика тој, а затвореников, со цепаницата в рака, трепереше и сакаше да објасни, но од устата никако не му излегуваше зборот.
     Надзорникот пријде до кучката и сега со посмирен глас рече:
     – Зошто го стори тоа?
     Затвореникот сега како да се прибра малку, иако и натаму трепереш и пелтечејќи рече:
     – Ги собираше пците овде, сега ќе ги нема, ќе си одат одовде.
     Што да се прави во вакви прилики, освен да се растерат сеирџиите назад на работите по имотот, а виновникот да го казни со една од вообичаените казни за непослушност: еднонеделно прекуредно чистење на клозетите.
     – А сега земи ја и однеси ја мршата во депонијата, рече надзорникот. Гледајќи ги локвите крв од кучката, како и од пците понапрежни, со одвратност се сврти уште еднаш и додаде:
     – Да го исчистиш и дворот, да не видам ни капка крв. Истругај ја и донеси нов песок озгора.
     Влезе пак во канцеларијата, мислата му заскитуваше натаму-наваму, нешто му се чинеше, сепак, необјасниво во она што се случи. Пролетта, календарски уште не беше дошла, но се погоди цела недела топла, навеваше некој мирис на будење, зелени стракови подникнуваа, топла пареа се креваше од земјата, ги грееше оголените гранки на дрвјата, се размрдуваше нивната снага од таа топлина, како снагата на некој старец, подизлезен на благото сонце што му ги грее коските, му ја раздвижува крвта во испостените жили, му ги налева со некоја сила исушените мускули. 
     Надзорникот го чувствуваше сето тоа и во својата канцеларија со подотворен прозорец, во која грееше сонцето уште од утро, па сè до попладне. Многу работа уште ги чека на имотов. Мора да се забрза работата, да се размрдаат мрзеливците.
     Гледаше низ прозорецот како затвореников ја товари на количка мршата на кучката. Наеднаш, се присети на нешто. Го притисна ѕвончето, влезе дежурниот стражар.
     – Ако имаш некого тука од подоверливите, прати ми го, за една работа.
     Дежурниот излезе и по малку дојде со еден осуденик за сообраќајна несреќа: тоа беше човек што го боледуваше секој ден својот престој во затворот, а двете години се влечкаа бавно, иако беше пуштан од време на време дома, поради добро држење. Стоеше сега пред надзорникот, гологлав како што предвидуваат правилата и чекаше со онаа вознемиреност што секој затвореник ја чувствува кога го повикуваат кај надзорникот, зашто никогаш не се знае што ќе произлезе од тоа – некоја казна поради некаква грешка која ја сторил и за која бил виден од некое невидливо око и пријавен, или пак некоја задача.
     Го гледаше надзорникот овој осуденик, остарен во една година престој во затворов. Да му се довери ли? Дали ќе стори сè како што ќе му рече, или ќе биде солидарен со другиот затвореник?
     – Го гледаш – рече и покажа по затвореникот што ја смести кучката во количка и сега со голема метла од пратје го чистеше дворот. – Ќе појдеш по него, до депонијата, но да не те забележи. Ќе гледаш, дали ќе ја однесе таму кучкана, ќе гледаш што ќе прави, ќе го запаметиш сето тоа и ќе дојдеш да ми го раскажеш тоа. – Се помисли малку: еве ти го двогледов, му го подаде преку маса, и ја фрли, небаре патем, цената за исполнување на таа задача:
     – Ако добро ја свршиш работата, одиш дома овој викенд.
     Го отпушти овој осуденик. Гледаше и натаму низ прозорецот и никако не можеше да се врати на сметките. Како да му беше пореметен редот на нештата. Си мислеше – како во него, со годините работа овде, со гледањето на секакви луѓе, се создаваше некој отпор и недоверба кон сите овие осуденици, меѓу кои, секако, имаше и добри, и злосторници, и малоумни, и подмолни. Но, му се чинеше напати дека подолгиот престој овде ги изедначува сите нивни различни особености во некој своевиден морал, во некое своевидно лудило кое ги искривува познатите сознанија за доброто и злото, за чесноста и нечесноста, за храброста и предавството. А зар и тој, како што лекарите ги лекуваат збудалените – се збудалуваат малку или повеќе, и тој, исто така не се разболува од лудилото на овие затвореници и не ги прифаќа нивните гледања на светот? Грубост за грубост, недоверба за недоверба, насилие за насилие. Недоверба кон сè и секого – тоа е, се чини, првиот знак да се оддалечува од најчовечката особеност на луѓето: довербата на човекот, верувањето во убавото и доброто.
     Со напор се врати на работата. Мина доста време до оној миг кога дежурниот го воведе осуденикот што беше го испратил по оној затвореник со кучката. Откако останаа насамо, му се обрна:
     И? како беше?
     Осуденикот стоеше некако чудно, се врткаше, смислуваше зборови кои би кажале толку колку што треба и така како што треба. На надзорникот му се пристори дека тој се премислува, се чувствува неудобно, па му покажа, против правилата, кон столот пред масата:
     – Седи. Може кафе? Цигара?
     Осуденикот седна и наеднаш срипа, како да му било предложено нешто недозволено, нешто што би можело да биде мамка.
     – Не, благодарам, не пушам, не пијам кафе.
     – Седи, рече нестрпливо надзорникот. – Кажувај.
     – Не ме забележа, рече осуденикот.
     – Добро. И?
     – Еве ви го двогледот, рече и го положи на масата. 
     – Ајде, како беше.
     – Кучката ја распори... ја отвори, рече осуденикот.
     – По ѓаволите! – извика надзорникот. Што можеше тоа да значи, мислеше.Осуденикот рипна од столот, уплашен од извикот. Чекаше, со капата в раце.
     – И што друго правеше?
     – Тарашкаше низ утробата. Како да бараше нешто.
     – Зеде нешто?
     – Мислам, не.
     – Мислиш, или си сигурен?
     – Не видов да зема нешто.
     – Сигурно?
     Осуденикот се премислуваше: мислам – сигурно, рече.
     – Слободен си, рече надзорникот. – И да не ти спомнувам дека треба да молчиш за ова.
     Осуденикот стоеше, небаре очекуваше уште нешто.
     – Петок биди овде. Ќе ја добиеш дозволата.
     – Благодарам, рече осуденикот и си излезе задечки.
     Сето тоа беше чудно, но надзорникот не можеше да проникне во тоа зошто така постапувал тој затвореник. Гледаше низ прозорецот во дворот, сончевиот ден откриваше уреден и чист парк, а натаму, меѓу дрвјата, се насетуваше и полето, каде што работеа затворениците. Тоа беше навистина угледен имот, со кој се стопанисуваше добро и секако за тоа имаше заслуга и тој. Што можел да бара во утробата на кучката? – пак му се врати мислата на тоа. – Скрил нешто во кучката? • дал нешто, што, кога би го откриле во неа, би го казниле? Што би можело да биде повод за ваквото негово однесување?
     Забележа дека затвореникот што ја отепа кучката и ја однесе во депонијата, се враќа, ја остава количката покрај зелената ограда, зема лопата и се подготвува пак да појде на работа. Го извика преку отворениот прозорец. Затвореников срипа уплашено, зашто повикот му дојде ненадејно. Почна да се тресе, приближувајќи се кон прозорецот.
     – Влегувај внатре! – му нареди надзорникот. Седна зад работната маса. Се отвори вратата и влезе затвореникот, чија возбуда не беше намалена. Се обидуваше да ја затвори вратата зад себе и одвај успеа. Застана близу неа, како да е готов да бега. Надзорникот, со притивнат но застрашувачки тон го праша направо:
     – Зошто си ја распорил кучката? Што си барал во неа?
     Затвореников отвори очи, веројатно изненаден и уплашен од тоа дека и таму, во депонијата, го следел некој поглед и видел сè што прави. Говореше нешто како да му е фатен јазикот, како да онемел ненадејно и само од грлото му излегува некој гргорлив звук, во еден момент ќе се разбереше и по некој збор, за да се разбере конечно дека сакал само да ја дотепа таа кучка кучкосана, што ги подмамувала пците, ги гонела на пакост по имотот, ги здивувала околу себе.
     На работната маса на надзорникот имаше гладок стап, кој му седеше тука повеќе за одбрана одошто за казнување и кој речиси  не го земаше в раце: тој всушност повеќе служеше да ги држи хартиите на масата од ненадеен провев, одошто за застрашување. Но, во еден миг, со некоја интуиција која му се откри ненадејно и блескотно, го зеде стапот и божем со остра лутина го подигна над затвореников и извика:
     – Ќе говориш ли, песу низаеден, или ќе те убијам и тебе, како и ти кучката!
     – Не! – извика уплашено затвореников, паѓајќи на колена и криејќи ја главата од удар, иако беше далеку и од надзорникот, и од стапот, сè уште застанат покрај вратата.
     – Ќе те убијам како кучката, говори! – пак извика надзорникот и излезе од зад работната маса и му се приближи со подигнат стап.
     Затвореников уплашено повтори:
     – Ќе говорам, не! ве молам, сè ќе кажам! 
     – Стани! – извика надзорникот сè уште држејќи го над него стапот, сфаќајќи дека затвореников се плаши од тоа. Стана, растреперен, избезумен од некој страв што му доаѓаше од којзнае кое и какво сеќавање за некое слично тепање, некаде и некогаш.
     – Немојте да ме тепате, не ме казнувајте! Ќе ви речам сè што сакате!
     – Зошто ја уби кучката?
     – Таа беше моја... таа ме сакаше, и јас ја сакав... И потоа дојдоа пците и ним таа им се подаваше! Таа беше кучка, ме изневери, кучка низаедна...
     Се возбуди пак, се затресе со сета снага, почна да плаче:
     – Таа ме изневери, кучка низаедна, пак повторуваше.
     Надзорникот го гледаше, без уште да сфати што говори тој јаден човек, што чувствува, – очигледно малоумен.
     – Зошто ја распори, кажи, рече уште еднаш надзорникот.
     – Беше скотна...
     – Па што?
     – Тоа беа мои кутренца...
     – Како твои?
     – јас... јас... ние со неа... – се напинаше да најде збор со кој ќе каже сè и со кој, во исто време, ќе ублажи сè и нема да го предизвика кревањето на стапот врз неговата глава. – Јас... живеев со неа. Таа ми беше љубовница, рече затвореникот и како да му олесни што го изрекол најтешкото, па погледна со отворен, надежен поглед.
     – И?
     – Ми велеа сите, ќе видиш, кога ќе се окучи – кутрињата ќе личат на тебе и сите ќе знаат кој им е татко, дека ти била љубовница. Сакав да видам дали личат на мене...
     Надзорникот седна, наеднаш му стана сè очајно јасно, тоа чудно однесување на затвореников, таа страст во убивањето на кучката, тоа распорување на нејзиниот мев, вадењето на кутрињата однатре. Можеби, на друго место и во други околности сево ова би изгледало неверојатно, но овде тоа се чинеше само уште една вистинита неверојатност.
     – И личеа ли на тебе, тие кутриња?
     Затвореников се насмеа широко, веќе ослободен од стравот:
     – Не. Се подбивале со мене.
     Надзорникот молчеше. Приказната се затвори пред него, се отвори прашањето во него: што да правам сега со овој човек? Која казна би била примерна за него? А мора да се казни, макар со најблага казна, поради непослушност, поради недостојно држење. Уште една недела одржување на чистота во клозетите? Колку ли само вакви луѓе држат в затвор, наместо во болница? Зар помага некоја друга казна, освен стапот. А тепањето – како би можело да помогне, дали би можело тоа да му го врати разумот, нормалното однесување, нормалното сфаќање. Што е нормално, всушност за него, за мене?
     – Ајде, оди си, му рече на затвореников. Тој го гледаше вознемирено, не му беше јасно дека нема да биде казнет.
     – Веќе ти реков: за непослушност – седумдневно прекуредно чистење на клозетите. А за ова – да молчиш. Само јас и ти го знаеме тоа, така?
     Затвореникот се насмевна и веќе чувствувајќи се близок, стави прст пред уста: пст! Никој!
     Надзорникот пак остана сам. Утробата му се креваше поради некое гадење. Ни таа, навикната на секакви нешта, не можеше да остане мирна, по сè она што го исслуша. Седна за да го продолжи извештајот за работата, но и натаму не му одеше. Погледна во часовникот: уште два часа до крајот на работното време. Прибра сè од работната маса, го заклучи сето тоа во фиоките: подобро ќе биде да прошетам по имотот, помисли. – Ќе ми се проветрее главата од сево ова, се реши и радоста дека ќе излезе надвор за миг му го потисна сеќавањето на приказната за пците и кучката и за затвореникот.
     
НЕИМЕНЛИВОТО, НЕОБЈАСЛИВОТО
     на Драги Тозија 
     Прличевите беседи, посветени на големиот поет, во таа 1975 година нè собраа пак повеќемина во Охрид во првите денови од февруари. Во тие зимски денови, студени, но во исто време и светли, езерото блескаше со некој стаклест отсјај, обоен темнозелено и што се менуваш сè до благо сино, според тоа како се отвораше и затвораше небото со облаците, што високите ветрови ги носеа од север кон југ.
     Бидејќи ветерот, слегнувајќи од побелените падини на Галичица донесуваше студен здив од снегот дури и во градот, по оддавањето на почитта кон поетот пред неговиот споменик, се прибравме неколкумина пријатели на топло во ресторанот Летница, во кој и во ова претпладне мнозина Охриѓани го пиеја своето кафе и ја бистреа градската политика, како што тоа било отсекогаш во овој град. Тука небаре и натаму се одржуваа старите чаршиски обичаи: да се поприкаже за штогоде со еснафот в кафеане, пред да се појде дома на ручек на благден, кога целото семејство се прибира на празничната софра.
     И нашиот разговор засладен со кафето, беше за ова и за она, додека во еден миг, без некој посебен повод, се чини, разговорот ни се сврте кон некои необјасливи појави на читање на минатото и иднината, на телепатијата, на пророкувањето. Се потсетувавме на кажувањата за чудната моќ на некои луѓе да го погодуваат и она што било и што ќе биде, за дарбата што некои ја имаат да лекуваат со допир, да движат предмети без допир, да собираат некоја таинствена сила во себе што исфрла огнови, што удира со молни. Всушност, разговорот за сево ова се поведе откако се говореше за вестите дека големите сили засилено ги испитуваат можностите со телепатски врски да се овозможи командување со атомските подморници-носачи на нуклеарни ракети, зашто само тие не можат да бидат контролирани од непријателот, па така тој би бил наполно изненаден и неподготвен за нападот што му се подготвува. Телепатските врски не би можеле да ги прочитаат ни радарите, ниту другите електронски срества од земните и вселенските станици, што е случај со сите други врски.
     Така разговорот за незнајното и необјасливото појде и натаму и се одвиваше во некој тивок, небаре заверенички тон, при што секој имаше да каже нешто, за што читал, го чул од некои, или пак му се чини дека и самиот го испитал на себеси. Чудно е дека и најубедените материјалисти, при вакви разговори, им се подаваат на верувањата на такви чуда, и нив ги зафаќа некоја немоќ да ги растолкуваат тие појави, да им дадат разумно објаснување, а понекогаш ги опфаќа и некое чудно чувство на неизвесност и страв од неименливото и необјасливото.
     Тогаш, нашиот пријател Д., малку премислувајќи се, покажувајќи некоја нерешителност дали да говори, или да молчи, присобра сили и рече:
     – Право речено – јас верувам во сето тоа. Зашто и самиот и сум видел, и сум почувствувал нешто од она што вие го раскажувате. – Нè изненади оваа негова изјава, иако дотогаш и сите ние говоревме за одредени искуства, сознанија, но тоа сепак беа посредни искуства и сознанија, а не нешто за што можевме самите да речеме и да се заколнеме дека сме го почувствувале и сме го виделе тоа. Притоа, пријателот Д. важеше за разумен човек и убеден материјалист, сето негово верување и неговиот живот воопшто не би требало да го доведува под сомневање востановениот ред и поредок што материјалистичката наука го има изградено и во кој тешко би можело да се најде место и за нешто необјасливо и неименливо.
     Неговата приказна, потоа, се разви сама од себе, како да потече од некој отнат извор од кој долго затнуваната вода потечува отпрвин брзо и гргорливо, за потоа текот да си добие свој едноличен ритам. 
     Кога во октомври месец 1934 година, во бивша Југославија дојде веста за убиството на кралот Александар во Марсеј, луѓето се исплашија од тоа дека прогоните ќе станат уште полоши и понемилосрдни, но исто така можеше да се верува дека ноќта ќе почне полека да осамнува. И така беше, се прогонуваше и натаму секој за сенешто и за ништо, особено во оваа наша земја Македонија, но со изгаснувањето на животот на кралот, набргу почна да гасне и неговата севласт. Заврши барем неговата шестојануарска диктатура и се рече – ќе има избори по шест години кралско самодржавно владеење. Се закажаа избори за во мај месец 1935 година. Партиите, скриени дотогаш во некоја сенка, излегоа пак на видело и си ја почнаа поранешната песна: кој во клин – кој во плоча, кој ти слуша што си мисли народот. Се зафатија партиите со големи изборни агитации, насекаде триста коли ветувања, од кои, се знае, остануваат триста коли трње. Ветуваа сè, се здружуваа со секакви – само за да ги придобијат за себе гласовите. Кортешите се фаќаа гуша за гуша меѓу себе, се крстат луѓето како на некое чудо: ѓаволи се бијат меѓу себе. Едно море ветувања и закани се истурија по целата земја, бранови од нив достигнаа и до Преспа, таму најдалеку, на југот од земјата, каде што луѓето беа доведени до питачки стап од грабачи и измамници. Што да се прави со овие избори? За која партија да се гласа? Чиј кандидат да се избира? Сите тие се или дојденци од некаде, или домашни продаденици. Кому да му се верува кога животот ти кажува дека никому не може да му се верува, кога арамилакот се вовлекол во сите тие партии. И тогаш, некои одлични луѓе, од градот и од поблиските села, се собраа, се разбраа меѓу себе: нам ни треба наш човек горе, во парламентот, кој ги познава нашите маки и ќе ги боледува нашите болки, кој ќе нè заштитува од грабежливата управа, од немилосрдните жандарми, од ненаситните големи трговци.
     И така се дозборија – Ставре да биде пратеник од Преспа. Ќе го гласаме на Независна листа. Целата Преспа го знае Ставрета како чесен човек и куражен, никој не ќе може ни да го купи, ни да го продаде, народот ќе го има како свој, ќе биде тој народен татко кој ќе ги искаже на највисоко место маките со порезниците, со жандармите, со полициската управа, со просветните власти, со општинарите и селските кметови кои немаат ни срце, ни душа и кога грабаат – грабаат бездушно, за динар порез симнуваат и крпена кошула од грбот, и скинати гаќи од газот.
     Ставре му беше вујко на Д. – Едно цигаре, рече Д., возбудено. Потсетувањата му ги растреперија прстите, невешти и да го запалат чкорчето.
     На Ставрета, кога му го рекоа сето она околу изборите, му беше чест дека сограѓаните толку убаво мислеле за него. Но, зошто му е сето тоа? – ги прашуваше . – Имотот му е доволен, челадта здрава, куќата не му протечува за сега. И што би можел да им рече на оние горе, освен дека сè она што го правеле до сега – а ќе го прават и отсега, така ли е? – е срамота. А тие, и онака немаат ни срам, ни перде. Кого таму можат да го заболат народните маки? Сега и што е убиен крвопиецот крал ќе бидеме виновни, кој ќе му верува на нашиот човек? Сите ние сме им биле, и пак ќе им бидеме добиток за влечење на најтешкиот товар, или лиоти што секој можел слободно да ги убива и за тоа да добива медали.
     Но, народната тешко се порекнува. Многу луѓе, многу зборови, човек не може да довтаса секому да одговори, секому да смисли по нешто што ќе ги разувери. А и во години е – и да оди курбан, и видел и проживеал, па кога е така, ако му се случи нешто – челадта во аманет им ја остава. Се согласи. Цела Преспа се испотпиша на листата, кој со малкуте букви што ги познаваше, кој со дебелиот палец намачкан со мураќип, кој со крвче, – немаше домаќин, да недостига. Ги викаа некои од нив овде онде, ги убедуваа, им ветуваа, ги застрашуваа, но тие што си беа продадени се продадоа уште еднаш, оние другите си достојаа на зборот; за наш човек сме, да простите, го знаеме и го познаваме, домаќин, добар, на државата ѝ дал, а ништо од неа не зел, ќе биде добар и за нас, и за неа. Ако не ни чини  – ќе знаеме кого да колнеме, кого да ругаме, ако ни чини – кого да фалиме, кого да галиме.
     Сето тоа, рече Д., – не беше било ни вака лесно, ни толку едноставно. Но како народната не можеше да ја порекне Ставре, така ни други не можеа да ја порекнат. Се востанови Независна листа.
     Дојде време да се прават зборови пред изборите. Ќе закаже една партија – двајца-тројца. Ќе закаже друга партија – тројца-четворица. А ваму, кога ќе се рече – Ставре има да ни каже нешто – нема живо да не дојде, и стари и млади, и деца и баби. Да речеш дека им држи говор – не им држи. Им вели: на ова вие ме турнавте, сега и вие мислите што натаму ќе правиме. Дали можам сам нешто? ако не сме заедно? Нам добро и право не ни треба за еден човек, туку за многу. Ќе ја бараме за еден, или за сите на кои им е требна? Ќе ни ја дадат ли? Или, сите заедно, ќе им го земеме од раце она што еднаш тие ни го зеле? Така е, викаа сите.
     Што и да говореше, колку и да говореше, на крајот ќе речеше: бог и кралот ќе ни помогнат зашто се на страната на правдата. Вознемирените кодоши и полицајци, што со наострени уши слушаа и бараа опасни зборови, што да речат? Како сите, така и тие: така е!
     Почна Ставре да оди по зборови и по селата: претпладне е во дуќанот, попладне ќе го вјавне коњот стегнат во убаво седло и поаѓа сам каде што веќе му закажале. Пријателите му велеа – чувај се, не оди сам, ќе ти дадеме по некој момок да биде со тебе, да те причува, да не ти се случи нешто. Оти после, без тебе, што да правиме? Ем на лошо те наведовме, ем до лошо те доведовме.
     Ставре одмавнуваше со рака: што може да ми се случи? Сите во Преспа ме познаваат. Ништо не правам за да ме затворат. Резил ќе пукне, ако ми се случи нешто. Тоа и тие самите си го знаат. Сега е најголемото – народот да го додржиме околу себе: него ќе го викаат, ќе го плашат, ќе го тепаат, ќе го глобат. Само да не се исплаши народот и да не сврти на друга страна. Ако сме ние куражни и тој ќе биде куражен и ќе достои на тоа што и самиот си го сака.
     И така сам, од Ресен до Асамати, од Јанково до Брајчино, од Царево село до Љубојно, од Стење до Долно Дупени.
     И така сам, на коњчето качен, ни стап в раце, пак од Ресен до Стење, од Царев Двор до Јанково, оа Асамати до Љубојно – и тука некаде му се изгуби трагата. Појде претпладне од Брајчино, не стаса до Љубојно. Се собра народот, го чека, а него го нема да дојде. Што можело да му се случи на човеков? И да се напил, – ќе отрезнел, да се успал – ќе се наспал досега, па пак би дошол. Пратија човек до Брајчино – беше тука? – беше. – Појде? – ојде. И што сега? Да не паднал од коњ и да не се отепал? По патот ни коњот, ни тој. Над патот да не заталкал, мечка да го одвлечкала нагоре, во планина? Не се гледа ништо, ама ајде да појдеме да прошараме низ шума, да побараме. И пак ништо.
     Цела седмица Преспа крената на нога, на секаде го бараат Ставрета, а јанѕа ги јаде сите: се виде работата, веќе нема да го видат. Што сè не се стори – но трага нигде не се најде од него, ниту од коњчето. Полицијата рече – тоа е наша работа, ќе го иследиме ние сето тоа, ако некој рака кренал на него – ни при ѓаволот нема да ни се скрие.
     Што да се прави сега. Стивна Преспа, не се исплаши – туку се стутка некаде во себе, се собра, како при лоши времиња: го отепаа човекот, бидна и тоа, ама каде и како – не се дозна. Од полицијата се јавија – исчезнат е. Така кажуваа некогаш и за оние што ноќе ги собираа нивните комити во годините по војната и на кои трагата им се губеше за секогаш. Си велеа луѓето – го зедовме на душа човекот, нè послуша и еве – му ја изедоа главата.
     На почетокот на мај, таа 1935 година се одржаа изборите, си минаа како и другпат, кој излезе, кој не излезе на гласање, како беше, што беше сега тоа не е за кажување. Стравот и заборавот си го стори своето.
     Но семејството не можеше да го прежали Ставрета, тоа и натаму бараше, се распрашуваше. Но сето тоа беше како да се бара нешто што и не било.
     И сега, вели Д., почнува она од приказнава за што ви велев – јас верувам.
     Жени од Битола беа дошле во семејството на ожалостените и, од збор до збор, дојде и разговорот за битолскиот оџа што господ го дарил со голема дарба: да го знае и она што поминало, и она што ќе дојде. Од последната војна многумина беа изгубиле свои, од арамии и комити исчезнуваа луѓе и по војната и страдалните мајки и татковци се надеваа дека им е жива челадта, погодените од несреќата семејства очекуваа да им се вратат оддалеку заскитаните и изгубените и сите тие бараа помош од битолскиот оџа. А тој помагаше колку што умееше, кажуваше што видел. Некого радуваше: жив е човекот, синот, сега е таму, работи тоа и тоа, ако не си дојде скоро, појдете да го побарате. Некого расжалостуваше: не е жив човекот, синот, гробот му е таму и таму, барајте го зашто белег има над него, или – не барајте го зашто белег нема над него.
     Мајка ми, рече Д., се реши: ќе појдам кај оџата, ќе го барам брата ми, па да е и на крај свет. Ќе го барам Ставрета. Ако оџата можел да рече на други – ќе ми каже и мене.
     И појдовме во Битола, вели Д., мајка ми ме поведе и мене да не оди жена сама на пат. Го минавме Ѓавато, заслеговме удолу, таа се стиснала на седиштето во автобусот, ништо не ја помрднува, а патот нерамен, се труцкаме, стомакот в грло напина. Ја гледам замислена, си мисли сигурно – а ако ѝ рече оџата – не е веќе жив навистина? Зар не е подобро да го чуе од него дури и она што го говореа клеветниците: дека го потплатиле партиите, па тој со парите џомдисал некаде, се исплашил па се скрил, си мисли – ќе мине време, ќе ме заборават, ќе ги заборавам? Та дури и да е таков жив, се мислеше кутрата сестра, подобро тоа одошто да рече оџата – го убиле арамии, душа богу предал. Кај оџата народ собран и пред порти, и во дворот. Пријателите што нè доведоа – го извикаа и тој излезе, малечок – а со живи очи, брада и чалма, со блага рака што ме погали по главата. Нè воведе во дворот од другата страна на куќата, полн со цвеќе околу ѕидовите и сиот поплочан со мазни плочки и меѓу нив цути калдрмче. Насреде – бунар. Не припуштајќи ме од рака, тој праша – што ви е маката, да чујам. Мајка ми ја изрече набрзина, со половина душа, со потплакување. Оџата и натаму ме галеше по главата, нишкаше потврдно со главата: малиов си го сакаше многу вујкото? – Та кое дете не си го сака вујкото? – Ела да погледаш, рече тој, ќе гледаш во водата од бунарот. Го отвори капакот, сонцето паѓаше токму во водата. – Гледаш нешто внатре, праша оџата? – Вода и сонце гледам. – Сега тоа што ќе го видиш – да го кажуваш и да немаш страв, зашто на вујко ти ќе му помогнеш, рече тој и натаму држејќи ми ја главата над бунарот. – Гледам, реков, – гледам пат, гледам над патот круша, крушата на една страна е отцепена, гледам двајца зад крушата, гледам по патот оди вујче на коњ, гледам двајцата го напаѓаат вујчета, гледам крв, не гледам ништо, крв гледам! – и сум ти паднал покрај бунарот.
     – Го убиле, рече оџата. – Закопан е над крушата. Појдете по патот на кој го снемало вашиот човек. Кај што детево ќе ја препознае крушата – таму ќе барате.
     Мајка ми беше спепелена: значи тоа биднало. Стиснала уста, се смрачила во лицето, не може реч да изусти.
     – Детето ќе го најде вујка си. Од лошо има и полошо – рече оџата. – Сега барем знаете како било и нема да боледувате од чекање. Нема да се труете со надеж.
     И како што рече оџата, навистина, појдовме и – го најдовме вујчета. Не ми дадоа да го видам, но и што да видам – велеа без глава е, пците му ја однеле главата, трупот му го припокриле со малку земја и многу камења. А каков беше закопот – да не ви кажувам, сета Преспа се истури на гробишта, џандари наоколу...
     Некои во еден агол од Летница се исповикаа за нешто: за политика, или за фудбал се караа? Ние сè така молчевме. Д. беше небаре истоштен од кажувањето, со нервозен гест позеде една од чашите со вода, па бидејќи таа беше празна, почна нестрпливо да бара со поглед некој послужувач.
     – Има чудни работи во животот. Нешто неименливо и необјасливо, се осмели некој да рече.
     – Но, тоа не е сè! – извика Д. – Та тоа не е крајот! Сево ова ќе беше приказна, збир на сучајности, едно среќно погодување меѓу толку други неостварени, да не се заврши приказнава со друг крај!
     Кршејќи прсти, Д. го продолжи кажувањето:
     Во ноември 1944, Охрид, па Струга, беа ослободени од окупаторот. Виделина доаѓаше во овој крај, војната си заминуваше, што можеа туѓите војски да убијат, да запалат, да разурнат – убиваа, палеа, разурнуваа. Се пренесуваше војската наша погоре, го биеше во слабини непријателот. Денови и ноќи минати во борби, во прогон. Пустошта што ја оставаше зад себе непријателот – се населуваше со радост, дотогашниот страв се изместуваше со надевања, дотогашните очајувања се менуваа во очекувања. Таква радост преку ноќ! Би се рекло, на слободата луѓето се привикнаа истиот час кога ја почувствуваа, потиснувани пред тоа со години, низ едно време на мрак и несигурност. Каде да се оди во тие часови на благден, ако не по визити. Војниците на народната војска беа пречекувани како најмили гости. Се наоѓаа роднини и пријатели и од најоддалечени места. Душата се отвораше, срцето, дотогаш исполнето со недоверба, бараше пријател, секој сакаше да каже нешто неискажано, да изрече нешто неизречено, да отпее нешто неотпеано. 
     Тие денови бригадата на Д. беше поделена во Охрид и Струга, и по некои околни села. Еден вод беше испратен во Велешта, кај Струга, населено со Албанци. Каде да се смести тој вод, ако не по најголемите куќи. Така, едно одделение се најде во големата куќа на некој домаќин Адем. Домаќинот ги пречека без збор, но со лице стврднато, дали од мака, дали од болести, дали од нерасположение, кој ќе знае. Куќата беше сместена во голем двор, обиколен со висок ѕид. Сè беше некако големо и во исто време запустено: во големите штали и обори за стада направени, некое конче, чифт ослабени волови, некоја крава. Куќата, исто така голема, како да беше, исто така, препуштено на времето. Па и челадта во неа беше некако ретка и тивко сновеше низ дворот, шталите, оборите и одаите на куќата. Во најголемата одаја, каде што се палеше огниште, се распореди одделението. Од таа одаја едни одеа, други доаѓаа од патролите, на тоа огниште ги сушеа своите облеки, ги грееја своите нозе и раце изѕемнати. Тука, приквечер, покриен со кожувче, доаѓаше стариот домаќин, ги служеше со виткани цигари војниците, им донесуваше по некое пагурче ракија, по некое овошје извадено од слама. Додека другите говореа, тој чадеше со цигарето од лут тутун и слушаше што говорат другите. Зар уште, на овие години собира ум? уште учи ука од други? Ноемврискиот студ луто фаќаше. Крцкаше куќата од ветер и од мраз. Темнееше лицето на домаќинот, скраја од огнот и во некоја доба, една вечер, кашлајќи во сувите дланки, рече зарипнато: Дојде време да си одам од овој свет. Не ме држи снагава. Ќе се оди на пат без враќање. Но, на душата имам нешто што ми тежи и што не сум го кажал до вечерва. Ќе ви го кажам, и за мене, и за брата ми Асан, господ и нему да му прости.
     Собрани околу огнот, војниците му го гледаа лицето како му се осветлува од пламенот на огништето, кога се помрдна накај него и како светлото на огнот му ги длаби уште подлабоко брчките на челото, му ги изострува уште поостро јаболчиците на образите, брадјосани и спепелени од годините. Но очите му беа скриени, само устата, како некој длабок отвор во ноќта, се отвораше, од неа небаре излегуваше некој шум од минатото, а не глас и зборови и сказна што се разлева и што се врзува морничаво.
     Дојде време да кажам, вели стариот, што ми тежи на душата. Десет години речиси поминаа оттогаш, десет – а и сега сè ми е тука, пред очи. Нè повикаа мене и брат ми Асан во полицијата во Охрид. Рекоа, со качак тутун одите по планиниве, ќе ве затворивме, арамии низаедни. Челадта ќе ви ја растераме, куќата ќе ви ја попалиме. Како тоа ќе нè затворат, што правиме со челадта, ќе поцркаат од глад без нас, а за имотот, ене го, само глава да зачуваме. Има чаре? – Не знам, вели тој таму во полицијата, – одете кај полицискиот началник во Битола, тој ќе ви каже. – Што имаме ние во Битола, тоа си е друга околија, кој ќе нè знае, кој ќе ни помага таму? – Не знам, пак вели тој, ако барате лек, таму ќе го најдете. Како што сакате. – И појдовме во Битола. Таму нè исправија пред полицискиот началник. Чита во писмото, нè гледа под око, пак чита, пак гледа. – Многу гревови, вели, качак тутун продавате, со арамилак се занимавате, сè едно до друго против државата. Ќе одите в затвор. Што можеме, што да кажеме, тие си го знаат своето, ние нашето: навистина качак тутун носевме, од Дебар до Гостивар, од Кичево до Струга. И не сме само ние. Што да се прави: полето сиромашно, сето под вода, децата болникави, треска ги тресе секое лето, во блато живееме цела година, добиток немаме, ралото ни рѓосало, со што да се оре, каде да копаме?
     Нè мери началникот под око, молчи итромански, ни ја мери неволата, ни го мери умот, ни ја мери честа: Од тие ли сте – ако беса дадат, ќе ја исполнат? – вели тој. – Од тие сме, велиме. – Е беса една ќе ми дадете, а јас, кога ќе ја исполните, за таа беса ќе ви наполнам кеса со златници.
     Пак умот не ни кажува накаде нè води овој, а тој извади една слика од фиоката, ни ја покажува: го знаете ли човеков? – Откаде да го познаваме, ниту од селото ни е, ниту од околијата, ни дома сме го виделе, ни на пазар во Струга сме го сретнале.
     – Подобро е што не го знаете. Тој исто така не ве знае. Него ќе го оперете. Ќе ви кажеме каде и кога. Кога главата негова во торба ми ја донесете, во торбата место неа жолтици ќе ви ставиме. И за ова – нема каде да зборувате: главите ваши, наместо неговата во оваа торба ќе ги ставиме.
     И така бидна, рече стариот. – Го почекавме човекот. Му ја симнавме главата, мршата му ја подзакопавме набрзина, да не нè види некој. Во Битола кај началникот како што беше речено, така и беше сторено: ние нему главата, тој нам парите. После се разбра што човек бил и што било работата. Ама кој да му мисли на тоа, кога од сиромаси станавме богати и кога над фамилијата ни се намести државна капа да нè штити.
     Утредента, рече Д., – дојде кај мене командирот на одделението, Ресенчанец, што ја знаеше приказната отпорано. Ми го раскажа сево ова. Вечерта, реков, како случајно да појдам и јас во куќата на стариот Адем. Припокриен со шинела, подзаскриен во сенка, го потпрашував одоколу да го каже уште еднаш сето тоа, но тој неволно се присетуваше на она што веќе го раскажал и од што веќе му олеснало на душата. Тој веќе беше пошол на патот за умирање ослободен од една своја тајна, од еден свој скриен злостор. Само рече: брат ми Асан и јас станавме богати – со арам пари. Ништо не ни појде со брата ми од тоа време и со тие пари. Купи крава – змија ја каснала. Купи овци – се изметилиле. Засади лозје – болест го нападнала. Посеј пченица – вода ја поплавила. Направи куќа – оган ја изгоре. Не се стори аир од арамиски пари. И челадта, наместо да ни се множи – ни се ретчи. А ние, како два стари корени – гледаме како во куќата сè ни се суши, а сок од нас не можеме да исцедиме. Асан го зеде господ. Сега и мене ми е редот. Ќе се сретнеме можеби таму, ќе си позборуваме: каде тоа ни се скршна патот, како тоа ни се запусти животот.
     – Што да правиме со него? – ми шепотеше Ресенчанецот, командир на одделението. – Да му судиме? Им служел на непријателите на народот.
     – Го гледав, вели Д., тој предвреме остарен човек, сиот во некое тивко топење, на некое тивко гаснење на пламенот во него. Несреќа таму, кај нас, несреќа овде, кај него.
     Замолчавме сите. Пладнето одминуваше, низ прозорците на Летница гледавме во езерото кое по којзнае кој пат ја менуваше бојата. Во блесокот на сонцето галебите пловеа како во некоја игра, нивните крикови остануваа надвор, не допираа до нас.
     – А оџата?
     – Оџата? – рече Д., – знаете дека едно време бев на сужба во Битола и тоа беше време кога водевме голема агитација против религијата – тој опиум на народите. А народот оди кај оџата како и порано, си бара лек за својата болка. Ми велат – ти треба да го викнеш, да го пристегнеш малку, ни штети во работата. Јас да го пристегнам? Тие и не знаат за мојата некогашна средба со него. Реков: ќе одам кај него, ќе позборувам. И појдов, вели Д., – десетини години подоцна сè беше за толку постаро и помало од некогаш. Живи и светли беа само цвеќињата во дворот и калдрмчињата меѓу плочките; бунарот пак – на разградување. Во сенката на одајата му ги почувствував во еден миг очите, како блескотно се загледуваат во мене, а потоа пак спушти поглед. Меѓу прстите бројаниците полека минуваа низ сувите дланки.
     – Која ти е маката сега? – рече тој. – Маката сега? Ме препозна?
     – Дојдов оџа да те видам. Ново време, нова власт, народна, а соседите се жалат – многу луѓе се собираат овде.
     – Се жалат? – се приподигна од миндарлакот. – До сега не се пожалил никој на мене: колку сум можел – толку сум помагал. Ти и самиот знаеш, рече и веќе седна.
     – Знам како е, рече нешто подоцна, – и ве разбирам. А и јас не можам повеќе, синко. Очиве ми се уморија од гледање де наназад, де нанапред.
     Потоа пак замолча и се чинеше нема што да си речеме еден на друг, и тој знаеше зошто сум дошол, и јас знаев дека нема што да му кажам. Кога се придигнав, сврте очи кон мене:
     – Си одиш? Чувај си го здравјето, ако сакаш да им бидеш од полза на луѓето. Не се саклдисувај – времето ни запишало сè што треба да биде.
     Во Летница пак заџагореа некои. Откај кујната допираа гласови кога ќе се отвореше за миг вратата. Сегашноста шумеше околу нас со своите звуци, извици, радости и инатења. Минатото го сеќававме како сакана приказна. Идното време ни беше затворено со густата мрежа на стравот, несигурноста и матните надевања.
     

ИЗБРИШАНИТЕ ВРВИЦИ 
ОД ЕДНА КАРТА
     На двасет и деветти септември 1918 година војските на Сојузниците од Солунскиот фронт влегоа во Скопје, што непријателските војски го напуштија, отстапувајќи брзо на сите линии на разбиениот фронт. По улиците беа излегле луѓето од градот, ни радосни, ни тажни, побргу уморни и гладни, и загрижени, во исто време. Една војска си отиде, во која беа земани нивни луѓе, друга војска влезе, во која исто така беа земани нивни луѓе, каде тука има место за радување. Затоа војските си минуваа како што секогаш си минувале војски низ оваа земја... Само една мисла можеше да ги грее луѓето: бргу ќе заврши оваа војна проклетница, ќе даде господ, ќе се приберат нашите, ако останале живи.
     Војводата Живоин Мишиќ уморен последниов месец од напорите што бдеењето му ги донесуваше, во својот привремен штаб во градот го повика началникот на топографското одделение на Штабот на Врховната команда, полковникот Бошковиќ и му рече: Еве ти ја оваа наредба: со неа си задолжен под итно да организираш топографско снимање на Скопје и неговата околина, а потоа следуваат други снимања. Во 1912 година немавме време да го направиме тоа, а можеби и немавме сознание од потребата за тоа. Сега се вративме и ќе останеме тука и ни требаат карти за оваа наша земја. Сè што ни е најспособно – дај го на оваа работа. Мораме да знаеме на каква земја се наоѓаме. Прочитај ја наредбата овде и прашувај дали има нешто нејасно.
     Полковникот Бошковиќ ја прочита наредбата и рече: господине војводо, немам прашања.
     Војводата Мишиќ рече – слободен сте, полковнику. Полковникот Бошковиќ отсалутира и се оддалечи. Во текот на денот тој ги прибра своите најспособни луѓе: пешадиските потполковници Живоин Јевгенијевиќ, Милорад Терзиќ, Тихомир Аранѓелковиќ, инж. мајор Урош Микиќ, пешадискиот мајор Константин Станојевиќ, резервните инж. капетани од втора класа Владимир Поповиќ и Александар Каповиќ, резервниот пешадиски капетан од втора класа Зарија Зјалиќ, обврзниците од чиновнички ред, геометрите Петар Дујиновиќ, Стеван Милоевиќ и Албин Кебл и ги запозна со посебната наредба на началникот на Штабот на Врховната команда на Српската армија, војводата Живоин Мишиќ, со која во најкраток рок, од два месеци, треба да се сними Скопје со неговата околина. Време нема многу, почнува периодот на дождови и затоа наредува да се почне веднаш со подготовките и за два дена да се излезе на терен. Со екипата, ќе оди и засилен вод – како обезбедување и за снабдување и за сите помошни работи. Работата ќе почне од селото Љубанце. Коначарите да појдат на пат уште попладнето, да обезбедат сместување и сè друго што е потребно на теренот.На некои од офицерите како да не им беше право што ќе запрат тука, дека не ќе можат да одат со војската и, така, по десетина дена можеби, да си ги видат своите родни места да го видат и својот Белград. Но, заповедта е заповед, војната сè уште траеше и сите се подредуваа на посебно строгата дисциплина, мораа да се помират со тоа дека – итноста на работата секако мора да е диктирана од некои големи и значајни државни потреби, та според тоа – она што ќе го вршат е од посебна важност и затоа нема место за барање за ослободување. Си ги присобраа секој посебно своите посилни, им дадоа упатства за подготвување на нивните лични плачки и седнаа да ја прават програмата за работа. Од оние информации што ги имаа врз основа на некои стари карти, на кои некои нивни претходници беа впишувале со рака и некои нови податоци – направија приближен план за движење, на местата на конакување, за времето што ќе го поминат на едно место. Потоа ги направија списоците за потребите поврзани со работата, на инструментите и мерните летви, на макарите со метражни ленти од по дваесет и пет и педест метри, на хартија и пера; редеа колку табли за цртање треба да се земат, колку полски столчиња, маси, креветчиња, чадори и шатори. Сето тоа требаше да се издвои, да се прегледа, да се замени она што е неупотребливо или расипано, да се спакува. Беа уиграна екипа која во овој состав, или во помали делови, имаа слични задачи, се познаваа мошне добро меѓу себе уште од пред војната, барем повеќемината, а некои им се придружија во првите денови на војната и веќе се стари познајници и пријатели. Беа и со големо воено искуство – иако не во првите редови, тие беа некаде тука близу, особено при планирањето на некоја битка при планирањето на комуникациите за снабдување, при подготовката на артилериските напади. Некои од нив беа професионални војници кои цел живот работеле во армијата, други пак беа дојдени како цивили и се здобија со чинови во време на големата војна. Самата работа не им паѓаше тешко, колку помислата дека таа за некое време ќе ги оддалечи од нивните домови. И затоа не покажуваа вообичаено воодушевување од неа – туку само послушност на уморени војници.
     Како што веќе беше наредено – по два дена беа готови. Полковникот Бошковиќ испрати кратко известување до војводата Мишиќ дека екипата тргнува на работа и дека тој самиот ја испраќа. Дека војводата ќе добива секои седум дена извештај за завршената работа со молба за натамошни наредби и сугестии.
     Собрани наедно, наредени во колона – екипата со придружниот зајакнат вод испадна цела една војска! Беше 1 октомври 1918 година, убав есенски ден, кога на пладне тргна колоната кон Скопска Црна Гора. Појдоа од Ислаане, па покрај реката до стариот Камен мост, преку него под Калето кон Чаир, оттаму до Чифликот во Бутел и тука колоната го доби својот прв одмор. По половина час започнаа да се качуваат нагоре, ги минаа првите повисоки падини на планината, дојдоа до Радишани, пак уште еден одмор покрај Радишанска река (еден мал, скипнат поток, кој, подоцна ќе дознаеја, знае да набуја навистина во река). Тука ги напоија коњите и мазгите и нешто малку појадоа. Оттаму, меѓу ниви и лозја, уште пред зајдисонце пристигнаа во Љубанце. Пред селото веќе ги чекаа коначарите кои ги поведоа со себе. За половина час сите беа разместени по селските куќи, товарниот добиток по селските штали.
     Следниот ден екипата почна со работа што, со сите разместувања траеше во текот на два месеца: октомври и ноември. Екипата се преместуваше од Љубанце во Булачани, оттаму во Лисиче, па потоа беше во Долно Нерези, оттаму во Вучидол. На крај и во Скопје, каде што ги средуваа податоците, ги цртаа листовите, веќе изморени од работа, од деновите што се скратија, што почнаа да темнеат, дожделиви и студени. Војната беше завршена за сите, а тие сè уште беа далеку од своите домови. Затоа, ни крајот на работата, ни прогласувањето на Кралството на Србите Хрватите и Словенците на 1 декември 1918 година, не им причинуваше голема радост.
     Но, додека сите се чувствуваа нестрпливи и повредени поради одлагањето на нивното враќање од војната, на еден од нив му беше сосема сеедно: тоа беше резервниот пешадиски капетан од втора класа Миленко Петровиќ, командирот на придружниот засилен вод, кој требаше да се грижи за безбедноста на екипата за топографско снимање и за нејзиното уредно снабдување. Та, каде можеше да се врати тој? Рано останат сирак, беше изучил учителска школа, потоа беше разместен за учител во селото Рача. Како некогаш Ѓура Јкшиќ, во ова исто село се чувствуваше осамен и несреќен, далеку од она што си го замислуваше и по што копнееше. Во таа осаменост му се придружи една мома од селото, која во часовите на некој немир ја загледа и која му одговори на погледите и милувките. Имаше среќа да му се погоди работна и чесна, и приврзана кон него. Му роди синче. Но, немаше време за спокоен живот: Балканските војни го понесоа по фронтовите како резервен потпоручник и кога се врати – неговиот петгодишен син се чинеше веќе одраснат. Се радуваше тој на враќањето на татка си, ја носеше на глава неговата шајкача, преку рамо го преметнуваше неговиот војнички колан. Но, и за оваа радост имаше малку време, зашто пукна и Големата војна и пак го собраа во војска. Кому да ги остави жената и синот? Пак тука се најдоа родителите на жената – кај кои се прибраа, а тој го нарами ранецот и заталка по недобројните, заплеткани патишта на крвавите битки. Се делеше со синот и жената – како никогаш да не ќе се видат и – навистина веќе не се видоа: колерата му ги зеде и обајцата. И пак остана сам, со една тешка грутка во стомакот, која го мачеше дење-ноќе. Со таа грутка мина низ Албанија, со неа премина преку морето, што сè не исповрати од утробата кога одеа со лаѓата – ама таа грутка сè така си остануваше внатре, како некое диво месо, вкопано во стомакот со некои стрвни пипала кои му го пиеја здравјето – а пак на нога остануваше. А потоа на Солунски фронт. Преку глава в земја, ни мртов, ни жив. Не мислеше на смртта, како што не мислеше и на животот. Тоа го нарекуваа храброст и го китеа како божиќно дрвце со ордени, а за него тоа беше само желба на некој начин да се ослободи од грутката во себе која ни расте, ни се топи, само тој се топи околу неа.
     Но, куршум не го гибаше. Не го ни гребна. Велеа – дали господ го чува, или несреќата. Со бессоницата што ја имаше  – ги пробдеја деновите и ноќите во окопите, пукајќи на оние пред него, тие одговарајќи му со иста мера. Во ноќите без месечина – фаќаше војници од другата страна, ги доведуваше во штабот и пак стегаше заби поради грутката во стомакот. Конечно, кога пробивот почна, помисли: ќе можам ли да се вратам во Рача? Ќе ги најдам ли нивните гробови? Кого, впрочем, да бара таму, кога нема никого. Како да се исплаши од можноста да се врати назад, дома, во дом што веќе не постои каде што повеќе ги нема синот и жената. Среде големите битки, во текот на гонењето на непријателот, тој некој страв го следеше постојано наместо неговата сенка.
     Затоа, кога го одредија со еден засилен вод од својата чета да ја придружи екипата на топографите – се израдува: сепак тоа беше некое одлагање на неговото враќање во Рача. Тој офицерите од екипата не ги познаваше, или само некои од нив беше видел оддалеку. Ги запозна на состанокот на кој началникот на топографското одделение, полковникот Бошковиќ, ја прочита посебната наредба на војводата Мишиќ, а потоа и своите упаства за работа. Тогаш полковникот истакна, меѓу другото, дека обезбедувањето треба да биде строго спроведувано, зашто војната сè уште не е завршена: Во околината, господа, рече тој, – можеби ќе се сретнете со остатоци, или поединци од непријателската војска. Или пак со ајдуци кои си ја вршат својата работа токму во време какво што е ова, со банди кои се намножуваат токму во време на војна.
     Сето тоа, всушност, беше посебно упатено до него, како одговорен за безбедноста и сето тоа тој така и го прими. Затоа од четата ги одбра најдоверливите и најснаодливите, од кои го состави водот за придружба. Кога по два дена појдоа – почувствува за првпат во последните три години, како поради нешто се растревожува. Дали поради тоа што беше тивко, што грмежите на оружјата одминаа далеку на север? Дали тоа беше поради убавата есен која ги заруменуваше лисјата на дрвјата? Дали тоа беше поради изобилството плодови кои не успеа до крај да ги уништи војната? По толку време, дали во него струеја повторно некои секнати крвотоци, дали живнуваа во него некои заспани сетила, дали се ослободија видот и слухот од чадовите и од буботењата на тешките препукувања, во кои се гинеше сè така останувајќи на истата земја. Грутката му беше сè уште тука но, на неа подзабораваше? Не, не се чувствуваше радосен – далеку од тоа! – туку едноставно беше некако поотпуштен. Зар, всушност сепак, за време битките бил стегнат, што ќе рече исплашен, сепак не толку рамнодушен кон опасностите, како што тоа им се чинеше на другите? Или – неговата снага веќе ги преболи болките, побргу одошто неговото сеќавање?
     Во Љубанце се сместија низ куќите. Тој – со старешината на снабдувањето, имаше квартира кај еден домаќин кој со својата жена и единствената ќерка живееше во една цврста куќа. Домаќинот, според шталата и добитокот, не ќе беше многу богат, но сигурно имаше и некоја пристојна поминувачка. Беа примени со здржана љубезност, како кога не се може инаку, а и како кога доаѓаат војници кои изоделе толку многу патишта, преминале толку многу патила, па треба да се има кон нив една почит.
     Со старешината ги уредија должностите во водот за следните денови; кои ќе одат во ноќните и дневните патроли, по селото и околината, кои ќе одат на обезбедување и помош на екипата за снимање, кои ќе се грижат за снабдувањето. И да имаше премногу луѓе, како што е тоа вообичаено во војската – за секого имаше работа, па таа дури и преостануваше. Појде на средбата со офицерите од екипата, го извести нејзиниот командир, потполковникот Јевгениевиќ за преземените мерки – и се врати во својата квартира.
     Беше веќе поминало девет часот вечерта, кога на село веќе се легнати сите, но домаќинот ги чекаше. Поткашлувајќи се ги покани на зелник што жената го испекла под вршник. Ги понуди ракија. Сето тоа беше со задржаност со која домаќинот сакаше да се знае дека не сака да се наметнува. Капетанот Петровиќ не можеше да го одбие домаќинот и така седнаа покрај масата во големата соба под чардакот во која се готвеше и јадеше. Тука, капетанот Петровиќ можеше да ја погледне, во еден миг, в очи ќерката на домаќинот. Овој се сврте кон него: Имате ли семејство, господине офицер?
     Капетанот Миленко Петровиќ заниша глава: не, никого немам. Војната и колерата ми го зеде и она што го имав.
     – Војната на сите ни однесе по нешто. Сите останавме без некого.
     Ќерката служеше со скриени очи под шамијата. Но, во него остана сеќавањето за нејзините црни очи и си мислеше: Колку имам години, сега? Триесет. Како да се сто! – така сè беше мртво во него. Но, еве како во мигов го обзема некоја топлина, дали е тоа од ракијата? Или од топлиот зелник кој ширеше некои дамна заборавени мириси од неговата куќа. Во него нешто сакаше да излезе, дали тоа му се топи грутката? Зар би можело да ѝ дојде и нејзе крај? Што ќе исплука од себе, кога ќе му се откачи тоа клопче.
     Со домаќинот говореа за тешките денови на војната. Тој за животот во окопите, за деновите и ноќите минати во бессоница, домаќинот за воените реквизиции, за грабежите, за ајдуците што се намножија во планината и ограбуваа и убиваа по селските патишта. Каде и да се свртиш – опустошувала таа: по селата, по градовите, во душите на луѓето. Речиси ништо немаше што да си кажат за таа војна – а што не го знаат, а сепак говореа, некако скржаво, одвреме навреме, сеќавањата им навираа, а тие го подзапираа нивното течење, нешто ќе кажеа, нешто ќе премолчеа, но приказната сè така си течеше. Ако вака говорат, значи сепак војната завршила – таа веќе им беше сеќавање? Смртта нема да биде секојдневна работа, отсега натаму ќе биде, како секогаш во мирот, зачудувачки случај?
     И така, две недели поминаа во тоа село. Започнуваше да станува сè посвежо, па во планинските долови наутро се фаќаше магла. Капетанот Миленко Петровиќ се приготвуваше за заминување следниот ден наутро. Екипата и придружниот вод одеа во друго село. Откако си ги прибра работите, појде кај својот домаќин да се поздрави. Таму беа неговата жена и ќерката. Седна капетанот, отпи од ракијата, тргна од цигарето. Сакаше нешто да каже, а домаќинот чекаше.
     – Ние, пријателу, твојата ќерка Неда и јас, се милуваме. Ако не ти е противно тоа – ние ќе се земеме. Јас не се враќам повеќе онаму откаде што појдов во војната, таму немам што да барам. Веќе поднесов молба да ме демобилизираат и да ме назначат за учител во Скопје. Ако не си противен – јас прстен ќе ѝ оставам на твојата ќерка и мојата саканица. А кога ќе се заврши оваа работа со топографите – ќе се земеме. Нема да ти биде ќерката далеку. Ако не си противен – зашто јас сум вдовец и десет години постар од твојата ќерка. Ако не си противен... – рече капетанот, му затреперија прстите со цигарето, го остави, од горниот џеб на копоранот извади прстен и го положи на масата.
     Домаќинот само молчеше и при ова воздивна тешко, зашто претчувствата веќе му говореа дека тие денови нешто се случува во неговата куќа. Ниту имаше кого да праша, ниту пак некого сакаше да праша што е сето тоа, но сетилата му насетуваа дека нешто се случува во неговата куќа, а не знае кога, а не знае како.
     Ќерката стоеше вдрвенето на едниот крај на собата и не креваше глава, мајка ѝ шмркаше во шамивче, нос ли брише, или очи? Беше штама која болеше во ушите. Домаќинот уште еднаш тешко воздивна, ја погледна жената, ја погледна ќерката: ако таа сака, ако така одбрала...
     Ќерката крена глава и полека ја наведна, не можеше да се разбере дали дава знак за одобрување, или едноставно срамот ѝ ја ведне главата.
     – Нема да биде далеку, нема далеку да ја водам, ќе биде со тебе и со мајка ѝ колку и со мене, рече капетанот, веќе поодлеснато. – Веќе пратив писмо да ми испратат крштелно и одобрение за женидба. Каде и да е – за две-три недели ќе биде и тоа.
     – Ела, Недо, рече со благ и темен глас таткото. Ќерката пријде. – Господ да ве благослови – и јас со него, рече тој. Обајцата му бакнаа рака.
     Утредента рано капетанот се прости со своите домаќини и со својата свршеница и со војската појде кон Булачани, па оттаму се селеа во Лисиче, па потоа во Долно Нерези, па потоа во Вучидол, и најнакрај во Скопје. Секоја сабота, капетанот Миленко Петровиќ на коњ доаѓаше во Љубанце, преспиваше во куќата на својата свршеница и секоја недела попладне си заминуваше. Последната сабота од месец ноември – не стигна до селото. Го чекаа и по зајдисонце, се вознемируваа и – дочекаа неколкумина селани кои дојдоа да им кажат дека капетанот, во долот пред Љубанце, лежи убиен, а коњот му го нема. Пратиле веќе луѓе долу, во Скопје, да кажат за несреќата. Којзнае како ќе се однесува војската, да не почне да ги гони и да им го пали селото поради одмазда? Или ќе разберат – дека тоа не го сториле луѓе од селото?
     Така капетанот Миленко Петровиќ ја заврши војната, изгуби живот во позадината, токму кога поверува дека му се поврати животот, дека и за него ќе има бел ден по црните, несреќни години. Куршум не го фаќаше ни во Балканските, ни во Големата војна. И овојпат куршумите го одминаа: беше преклан.
*
*          *
     На 29 септември 1958 година, на Миленко Митревски му дојде на работа еден братучед од Љубанце и му рече: стариот твој во селоно – не ти е арен. Ти праќа абер да појдеш кај него.
     Миленко Митревски појде кај својот директор од Социјалното и му ја кажа работата. Откако доби дозвола да излезе, појде до кај дома, да ѝ каже на жената дека ќе оди в село за да види што е работата со стариот. Го зеде точакот под себе и појде. Не дека точакот ќе му помогнеше којзнае колку побргу да стигне в село, но му се чинеше – од Ново Маало до Бутел барем пеш нема да оди, онаму ќе го остави кај познајници, па потоа пеш, за два-три часа ќе биде горе.
     Миленко Митревски од старите го имаше само тој дедо Митре Митревски, што беше ја заминал осумдесеттата. Тој му беше и дедо, и татко. Дури беше го и посвоил, како да му е син – а не внук.Тоа било уште кога бил дете, зашто Миленко се роди како посмртче, на годината од одминувањето од неговиот крај на Првата светска војна. Така му кажуваа, а ниту знаеја да му речат нешто повеќе за татко му, ниту можеа да му кажат каде е закопан тој. Тоа, впрочем, не му беше важно додека беше млад, а сега сè почесто помислуваше на тоа. Несреќата со несреќа се дружи: мајка му рано умре, кога тој имал три години, од офтика. Така бабата и дедото го исчуваа, го исшколуваа до голема матура, што на село беше реткост. Не дека учењето му одеше многу убаво, но некако истурка. Потоа го зедоа војска, во ѓачка чета. Нели беше едно дете на стари родители – помина девет месеци воен рок, се врати со чварка на рамо и го запослија како писар во селската општина во Љубанце, токму пред војната. Имаше убав, спокоен ракопис, тоа им се допаѓаше на претпоставените. Но, службата не му потраја ни една година – пукна војната. Додека да дојде до „место опредељења“ – додека да ја облече униформата, војната заврши и тој се врати дома, преоблечен кај некои селани во Црешево. Бугарските окупатори си донесоа свои луѓе „од старите предели“, па немаше место за него во општината; се врати на нивата и на градината, да работи со дедо си. И немаше што да се жали. Колку за поминок, па и нешто малку повеќе – имаа. Му беше време за женење, баба му беше веќе поостарена, па не ѝ беше лесно околу куќата и градината, но токму кога веќе се решаваше да фрли око на некоја, Бугарите го собраа во војска: ја покажуваше буквицата, еве, веќе служел во војска – а оној во мобилизациското му се подбиваше, кривејќи ја устата скриена под црн мустак: ами тоа било во туѓа војска, во наша војска не си бил. А зар не сакаш да ѝ служиш на својата родина?
     Како да рече дека не сака да служи? Наведна глава, го облекоа пак во униформа, истера цели две години, првин во Казанл'к, потоа во Плевен. Праќаше молба дека е единец, а бабата и дедото – односно неговите родители, му се стари, нема кој да ги храни – и дојде одговор дека „му се уважува молбата“ кога веќе и онака го истера и вториот војнички рок. Кога си дојде в село, веќе беше нешто друго: беше полно со семејства што беа евакуирани од градот, поради бомбардирањата. Некако градски се живееше. Нешто се движеше, нешто се работеше. Еднаш-двапати некои потери минуваа низ село – се враќаа покрај село, горе некаде имаше и пукање. А кога на деветти септември 1944 година падна Фашистичка Бугарија и кога се кажа – Бугарите бегаат од Македонија, ги фатија секретар-бирникот, селскиот полицаец и уште еден со нив, ги симнаа од чезето со кое си бегаа, им го зедоа тоа малу оружје што го имаа со себе, им удрија по една одзади и ги пуштија надолу кон градот, па каква им била судбината – така нека им биде! Се најдоа некои умни – ќе ја палат архивата, ама се најдоа и поумни, меѓу нив и Миленко Митревски, кои рекоа – ќе дојде нашето, ќе ни треба архивата, да се види кој што работел и како работел. Него, како поранешен писар и писмен човек го задолжија за тоа и тој ја зачува сè додека не дојде одредот.
     Големите борби во планината започнаа во октомври, кога балистите почнаа да ги палат трлата, горе под сртот. Ги беа испратиле Германците, кои така сакаа да ја потиснат партизанската војска од Качаничкиот пат, по кој се повлекуваа нивните војски – од Грција па нагоре. Во шеснаесеттата бригада, која беше во селото, се најде и тој, по третпат војник, но сега навистина во своја војска. Дека беше водник во старата југословенска војска, па уште еднаш војник во бугарската војска, печен и препечен како војник – го ставија да биде командир на одделение, а набргу и заменик на командир на чета. Минаа и тие борби, минаа и оние на Сремски фронт, си дојде жив и здрав, само со една мала рана во колкот, која ја прездраве како кутре, пак ги прегрна старите: баба му беше веќе доодена. Не ја бидуваше. И што да прави сега? Да остане во селото – или да појде во Скопје? Таму се бараат писмени луѓе, им требаат способни чиновници. Старата молежливо го гледаше, како да сакаше – а не смееше да изусти: како ќе нè оставиш, синко? Но, стариот тврдо одеше по сопчето и велеше: сега ова – е твое време. Војната заврши, војските се распуштија. Ако те викаат на работа в град – не му се мисли. Не сме те учеле за бадијала. За в село – секогаш ќе можеш да се вратиш. Нови времиња дојдоа, па сега оди како што сакаат тие нови времиња. Жени се, па оди. Колку можеме – ќе помагаме, колку ќе можеш – ќе ни помагаш. Тој, тогаш, им рече: само да најдам некое подобро сместување, некое поголемо сопче – па и вас ќе ве земам со себе.
     Оди Миленко Митревски нагоре, еве го и Радишани, ја минува реката, која сега беше мал, скипнат поток, а кој подоцна, кога ќе почнат дождовите, тој знае, може да набуја навистина во силна река. Се мисли така одејќи – требаше и порано да си го земам стариот, да не го оставам сам в село. Еве десет години како му умре бабата, но стариот беше уште годен и велеше: колку за градинката – ќе можам уште да се вртам околу неа. И греота е да ја затворам куќата: ми доаѓате и сакам да ми доаѓате, кога ќе можете. Уште крепам снага. Нема зошто сопче во куќата да ви зафаќам.
     Миленко Митревски сега боледува мислејќи на тоа, мислејќи дека стариот мора да е при крај – кога го вика. Што сè не направи тој негов дедо за него! Продаде и нива – за да направи куќа во градините покрај јазот во Ново Маало. Од некои парталчиња постојано вадеше по некоја пара, за да му ја даде кога ќе му притреба. А кога не му треба на човек кој храни семејство со една плата? Така и куќата ја опреми. Што би можел тој самиот, како чиновник во Социјалното, каде што почна да работи веднаш по ослободувањето и каде што напредуваше полека до шеф на одделение. Убавиот ракопис во ова време не беше некоја голема предност. Но, со жената и со двете деца, животот поминуваше, немаше зошто да се жали.
     Колкупати Миленко Митревски го викаше дедо си во градот: зошто не се прибира кај нив барем зиме, та место имаа, една соба за него од поодамна намести. Но, на стариот му беше поубаво да му доаѓаат, одошто тој да им оди. За него – најубави месеци му беа летните, кога внучињата му доаѓаа на одмор и кога со нив талкаше од градината до планината. Тие го обожуваа – а тој нив и повеќе. Но, еве се чини, дојде време кога стариот ќе слезе кај децата во градот, мислеше Миленко Митревски. Што можело да му биде – кога му праќа човек за да го вика? – си мислеше, зазбивтано поминувајќи ја последната угорнина пред селото: уште малку – па ќе се видат куќите.
     Стариот го чекаше на нога. Не оддаваше дека нешто е болен. Се прегрнаа. Стариот беше веќе приготвен за одење. Миленко фрли вознемирен поглед наоколу: сè беше прибрано, покриено, подготвено – само да се затвори вратата. Стариот рече: зимава не сакам да бидам сам, зашто тоа ќе ми биде последна зима. Не сакам да бидам сам кога ќе умрам. Некој месец – ќе се истрпите со мене.
     – Не си добро? го праша Миленко.
     – Добро сум. Ама нема да трае долго. Осумдесет и две се, синко.
     – Јас пак се исплашив да не ти се слошило ненадејно, воздивна Миленко. – Добро, штом е така. Ќе ти се израдуваат децата. И ние, татко. 
     Стариот се возбуди: додека се можеше сам, одеше. Мои сте ми – ќе ме издржите, рече. Потоа избриша нос, избриша очи, не му се делеше од родната куќа, која сега на Миленко му се чинеше повеќе клапната одошто кога и да е друг пат, како да се држи на една греда.
     – Кај Мијајлета нарачав кола – да го понесеме она малку што не е за оставање овде. Долу е тој, чека.
     – Па можеме да си појдеме, ако сакаш. До вечер ќе си бидеме дома.
     – Причекај малку, рече стариот.  – Овде нешто имам за тебе. Од татко ти е.
     Од кај иконата извади некое врзопче со шамија завиткано. Го раздипли на масата. Шест подебели листови, едно по едно. Миленко гледаше и не разбираше: шест пожолтени листови од некоја војничка Карта на околината на Скопје, во размери еден спрема дваесет и пет илјади, именувани по ред: Блаце, Љубанци, Лепенец, Булачани, Водно и Скопје. Немаше место на масата, па ги распостилаа на подот, внимателно развивајќи ги, зашто на превитканите места се кинеа лесно.
     – Еве, ова остана од татка ти, рече стариот. – И ова – и му подаде едно прстенче со црвено камче.
     Кога сме зборувале за тој мој татко, мислеше Миленко Митревски, кога ми рекле барем нешто за него? Цело време приказни за несреќно загинатиот татко, за тоа дека тој го носи неговото име, дека, за жал, татко му немаше никакви роднини, кому да кажат, кому да речат. Така сакало, му велеше стариот. Ни за мајка си не слушна многу зборови. Штом ќе се прозбореше за тоа – почнуваа жалења дека умрела млада. Тоа беше сè.
     – Татко ти, ова време, пред четириесет години, дојде во селото со некои офицери и војници што ја мереа планината, што ги мереа полињата. Овде и околу градот. Така се сретнаа со мајка ти, тука, во собава, беше на конак. Се загледаа еден во друг. Требаше да се земат, прстенов ѝ го даде, ама не сакало да биде. Овде, под селово, го убија ајдуци, синко. Војни поминаа, ништо не му бидна, овде кучиња глава му зедоа. И не ги најдоа.
     – Не се венчаа со мајка ми?
     – Не даде господ, синко.
     – Затоа ли ме викале копиле? Затоа ли се извикуваа по мене: Српче, Српче!
     – Затоа.
     – А што солзи сум пролеал, татко. Колку душата ме болела, како дете.
     – И нас, синко. Селаните не проштеваат, синко. Не ѝ простија и на мајка ти, како да сторила грев. Тоа и в гроб ја однесе, предвреме ја закопаа. Душата ѝ ја изедоа. Но, ти имаше среќа да не знаеш многу – а кога дојде време да знаеш, те праќавме по школите во градот, па така, кога стана момче – се подзаборави божем сето тоа.
     Миленко Митревски гледаше во листовите на картата: „По посебна наредба на началникот на Штабот на врховната команда, војвода Ж. Мишиќ ја изработија во октомври и ноември 1918 година...“ Го бараше името на татка си, не можеше да го пронајде.
     – Не барај го тука. Тој беше командир на војската што беше со мерачите: резервен пешадиски капетан втора класа Миленко Петровиќ, носител на Карѓорѓева ѕвезда и на многу други одликувања, во цивилство учител, со несреќна судбина откако се родил. Ќе бидат долги зимските вечери, ќе говориме пак за тоа. Ми беше омилел, синко, уште од првина, ама не требаше да ѝ дозволам на мајка ти Неда да биде со него: на лицето му го гледав крајот, синко. Ама, така било и така требало: те имам тебе, синко, за голема среќа во долгиов живот.
     – И затоа ме посвои, дека не беа венчани?
     – Ами затоа. И затоа што си мое дете.
     Миленко ги гледаше листовите, ги распознаваше имињата на месностите. На листот за Љубанце ги бараше врвиците по кои би можел да оди тој негов татко, за кого ни сега не знае повеќе одошто некогаш. А душата му копнее да знае нешто повеќе. Еве ја Љубанечка река меѓу Преслап и Згуровце... какви убави сеќавања има од талкањата по нејзината долина по која се качуваа сè до костените над Голем Осој. Во малата вода ловеа полноглавци, во честакот пак фаќаа славеи. Лете со козата се качуваше, заедно со другарите кои исто водеа кози, сè до Црн Камен. На карпата прилепуваа уво, за да слушнат дали навистина во длабочината клокоти некој голем извор. Старите им кажуваа дека под Црн Камен се собира многу вода и дека, еден ден, ќе пукне каменот и водата ќе потече, ќе поплави сè пред себе, ќе го покрие полето и градот во него. Допираа уво, нешто се случуваше, дали нешто клокотеше во длабочините, или тоа тропаше нивното срце и сега не може да каже. Одел ли неговиот татко кај калуѓерите во манастирот Свети Никола? Пиел ли вино од неговите лозја? Се шетале ли, во мракот, со мајка му по патот накај селото Побужје? Каде ли си ги кажале своите први зборови на милување? Овде, дома, или под Шоќкова Дупка? На картата ги препознаваше пределите на своето детство, но не можеше да ги препознае врвиците по кои одел тој негов несреќен татко.
     – Ајде, синко, рече стариот, – прибери ги, твои се. Ми ги донесоа овде неговите другари, пред да си заминат во Србија. Ете, тие успеаја да се вратат дома.
     Миленко Митревски ги прибираше листовите на картата, ги завитка пак во истата шамија. И сега веќе беа готови за одење. Беше ли поради нешто огорчен, поради нешто налутен? Можеби така си мислеше стариот, зашто благо го допра со рацете и му рече: Треба да знаеш и да паметиш дека ти имаше и татко, и мајка убави и добри. Не даде господ да бидат среќни, ама ти ќе имаш среќа и за нив, со твоите деца. Не бев ти рекол порано дека татко ти и мајка ти не беа венчани, зашто беше мал. Потоа беше млад. Сега имаш речиси четириесет години и сега знаеш дека животот е богат со убавини, но и богат со несреќи, дека е тој полн со чуда и чудеса, но и со грдости. Сега си во години кога знаеш дека нема зашто да ги обвинуваш ни татка си, ни мајка си, ни дедо си, ни баба си. Нема зошто да ги обвинуваш и луѓето. Како што сакало – така било.
     Станаа, прибраа што требаше да приберат, ја затворија вратата на старата куќа. На стариот му завршуваше животот, на помладиот му се отвораа нови прашања за животот. Зошто еднипати се носи тој како тежок товар, зошто другипати се оди низ него со радости. Зошто кога сакаме да бидеме сами – ни се мешаат во животот, зошто кога се плашиме од самотијата – покрај себе немаме никого.
     

КРИЕНКА
     Оваа игра не бара никакви предмети – бара фантазија, брзо мислење и итрина. Криенката ја играме и сами, и двајца, и повеќемина. Кога сме сами – тоа е криење во некој скришен агол, под маса, под кревет, под некоја покривка распната врз два стола. Тогаш тоа е криенка од светот надвор, во својот свет. Скриени, притивнати, мислиме во слики: Ова е пештера низ која одиме и одиме, некои капки вода што капат озгора – одѕвонуваат во тишината: во длабочината на пештерата – дали гледаме богатство, дали гледаме змев, дали гледаме заробена принцеза? Ни се мешаат приказни, личности, лице што ни е драго, блиско, познато од школската клупа. Ние сме понекогаш во состојба на набљудувачи, понекогаш во состојба на учесници. Можеби, сепак, ова не е пештера, туку вселена? Ќе да е и тоа, темна, со проблесоци на ѕвезди? Дали ние сме во некој вселенски брод – како оној на Флаш Гордон? Или е ова авионот на славниот пробен пилот од стриповите, Бен Бакстер? Стриповите и филмовите навлегуваат во нашата приказна со своите јунаци. Како и саканите книги. Да не е ова утробата на големиот кит во кој се најдоа еднаш Пинокио, неговиот творец Џепето и верниот придружник штурчето? Сами во полумракот на таа наша дупка, чувствуваме возбуда од сликите што самите ги создаваме и што самите ги гледаме. Сон ли е тоа? Иако имаме отворени очи.
     Излегувањето оттаму се случува најчесто кога ќе ни дојдат родителите, кои се лутат дека пак затечуваат неред во собата.
     Друг вид криенка е пак онаа кога, особено при самрак, во пролетните или летни месеци, се собираме на маалската широчинка оградена со џбунки и дрвја – остаток од некогашен парк што е прегазен од нас, децата, како и од другите жители на маалото. Но, може криенката да се случува и во некој широк двор, какви што имаше во многу куќи во маалото. Двор со многу скришни места. Договорот за тоа кој прв ќе лежи се изведува брзо: или тоа е некое од помалите деца, или пак вадиме чкорчиња. Оној што мижи, потпрен до дрво, до ѕид, брои – најчесто до десет. Сите се разбегнуваат и се кријат. Сега оној што мижел почнува да бара. Ако некого здогледа, или пронајде – брзо се враќа до местото каде што мижел и “плукнува“: пу Борче! пу Петре! Првиот што така бил фатен ќе биде оној што ќе мижи. До колку оној што “мижи“ е вистинско мижле, тромав, недоволно брз и вешт – и му се случи побрзите соиграчи да го претекнат и побрзо од него да “плукнат“ на местото на мижењето, тој ќе си остане и повеќепати така налегнат на ѕидот или дрвото, додека не фати некого, или додека некој не му се смилостиви и допушти да биде фатен.
     Привлечноста на играта е поголема кога ги има повеќемина во неа. Убавината ѝ е не само во тоа што ќе се измами мижачот, туку и во тоа да се најде такво скришно место, од каде што ќе може скриениот најбрзо да дојде до местото на мижењето и да се ослободи со “плукање“.
     Кое место би можело да биде најдобро за криење? Скришните агли ве прегрнуваат со својата темнина: притивнати – си го слушате срцето како возбудено топоти. Слушате и други чудни звуци: дрвената, стара греда крцка, некој црвојадец грицка во неа, некои струења на воздухот се одѕиваат со некое тивко јачење, како да стенка костоболен старец. Ѕидот, што преку ден бил затоплен од сонцето – ви го грее образот, како да ве допрела раката на родителот. Се чини во тој скришен агол одекнуваат некои гласови, кои ви откриваат некаква тајна: не знаат дека си тука и дека ги наслушнуваш: некои молат за разбирање, некои режат од некакво задоволство, некои крчат, пијани од пладнето. Пролетува бубачка – комарец? молец? ноќна пеперуга? светулка? – се чини го слушате нивниот лет, пафтањето на нивните крилца во примракот. Се заборавате – и тогаш може да се случи мижачот да ве открие и да биде доцна за вас да се спасите од мижењето.
     Или, можеби, тоа е честак во кој сте се сокриле? Честакот мириса опојно, мирис на лански лисја кои и натаму гнијат, се распаѓаат, ја менуваат бојата, стануваат нешто друго. Секое помрднување создава шум. Или тоа ветрот се протина меѓу новите лисја и шуми? Можеби е некоја живинка? – глувче, еж, вознемирена желка? Зар понекогаш наутро не ги наоѓавме тука, веројатно изгубени во текот на ноќта? Да не е некоја жаба? Далеку е водата од овде, но од некаде таа дошла: во топлите утра, кога сонцето запечуваше уште рано-рано, ги наоѓавме мртви, со исушена кожа. Никогаш не ни беше јасно – дали тоа некој ја донел тука и ја фрлил, или пак, заскитана далеку од водата, ѝ дошол крајот. Тогаш знаевме што е тоа умрена жаба, пцовисана мачка, згазено кутре, заклано пиле, отепано врапче – и сето тоа не ни создаваше некоја тревога, не ни возбудуваше некои прашања. Бевме сè уште далеку од времето кога смртта на некој што сме го познавале убаво, смртта на некое наше другарче, ќе ни ги постави тие прашања за животот и смртта.
     Честакот нè вознемирува со опасностите што би можеле да се скријат во него: змија, скорпија, пајак. Се храбриме: кај има луѓе – таму нема место за други, сè што е живо и диво бега од нив, уплашено! – така ни кажуваа нашите домашни. Но, сега е примрак, ќе падне и мрак. Мракот носи опасности. Се појавуваме наеднаш – а мижачот нè чека! – оп! – фатени сме.
     Скриени – се чини дека секогаш се наоѓаме во некој друг свет. Оттаму треба да се вратиме во овој свет. Играта го бара тоа. И желбата да успееме во неа.
     Во криенката ќе откриеме и соиграчи кои не ги почитуваат правилата: додека мижачот брои – тие му застануваат зад грбот – и веднаш сакаат да го изненадат. Но тоа не е во ред. Таквите играчи истерајте ги од играта. Тие и подоцна ќе стојат зад некои и ќе ја демнат подмолно можноста да ве изненадат непријатно. Во играта тоа може да биде смешно и глупаво. Во животот тоа може да биде опасно.
     Со криенката, онаа што ја играме, престануваме во едно време кога ни се чини дека веќе сме возрасни: сериозни задачи престојат за остварување и повеќе нема време за сето тоа. Доаѓа една возраст во која се отвора една длабочина во нас во која би сакале да се скриеме и сами да ги одболедуваме нашите болки. Но, да се сетиме: од скришното место во кое сме се засолнале, мораме да излеземе. Таква е играта. И во криенката. И во животот.
     
ЛЕТАЛО
     Доаѓањето на пролетта во Скопје, се насетуваше со развигорот. Се повлекуваа зимските студени ветрови и од некаде, од дупки, од затскриени долчиња, од суводолици, од под некои карпи стркалани од планината, од изораните ниви – излегуваа пролетните ветрови, ветриња, со ветрушки прпнати накај небото, тивки како да се сè уште несигурни дали е тоа нивното време, или да нè пораниле: но радоста од првиот лет ги охрабрува, и почнуваат да се играат заедно со птиците, пругоре и прудолу летајќи, наедно со нив и наспроти нив: уморувајќи се, од време на време подзапираат, лебдеат, присобираат здив, па пак ја поземаат играта.
     Во овие пролетни ветрови имаше и свежина, и топлина, што ги будеше дрвјата, што ги разлистуваше нивните гранки – црни костури, соголени од студот. Стеблата оживуваа, набабруваа пупките, се отвораа како пуканки на жар. Наоколу се создаваше нова хармонија од звуци, од брмчењето на бубачките, од прелевањето на водата од потоците, од пафтањето на крилјата на птиците, од копнежливото завивање на дивите животни, од некои далечни човечки гласови, од првиот плач на некое новородено дете. Гугутките се јавуваа рано наутро, го смируваа последниот сон на детето, го будеа со насмевка. Ако се гугутките тука, и пролетта е тука. Пролетното ветре само ја потврдува нејзината присутност. Ова е ново доба, ова не е прелажен сончев ден кој може и да ги измами бадемите во заветрина, па да процутат порано, за потоа студен здив да им го попари цутот. Не, гугутките, со своето раноутринско гукање се сигурна и конечна објава дека битката меѓу зимата и пролетта е завршена, дека доаѓа времето кога треба да ги соблечеме тешките палтенца и дебелите џемпери. И нашата снага го чувствува тоа, умората и дремливоста ги потиснува некоја радост која доаѓа како набујан поток, ослободен од ледената зимска скрама.
     Кога зазеленуваа дрвјата во чаирските градини, доаѓаше и времето на леталата. Тоа беше некаде на преминот меѓу април и мај, кога врне па престане и кога се засилуваат струењата на воздухот. Во бакалниците веќе ги има тенките разнобојни хартии, клопчињата канап. Треба да се појде кај некои од нашите соседи кои имаат по дворовите сенарник покриен со трска. Од снопјето трски треба да се изберат стеблики што се прави, здрави и суви. Оние што немаат друга можност, ќе се обидат ноќе, без прашање на стопаните, да грабнат некој сноп и да бегаат, уплашени да не бидат фатени со своето недело. Иако навечер речиси секогаш нема никого во тие задни дворови – стравот е голем, мракот ги удвојува опасностите, сите шумови ги прави прегласни. Добичињата тука некаде џвакаат, преживаат, се поместуваат, а малите неранимајковци бегаат со срцето во петици, влечејќи по себе по некоја стеблика од трската. И тоа спаѓа во целата возбуда од играта со леталата.
     Меѓутоа, тука е трската, тука се хартијата и канапот, треба да се најде рамен и чист простор за работа, најчесто тоа е на чардакот од старата куќа, во која никој не живее, каде што само се чуваат стари работи. Пред да се почне со градбата на леталото – треба да се знае што се сака: која големина да биде, со колку вкрстувања да се направи костурот, во колку бои да биде леталото, какви шари ќе има. Зашто тоа може да биде едноставно споено, со прост крст во основата, во височина од педесет до осумдесет сантиметри. Ваквите летала се обично во две бои, вкрстени, или споени на половина. Со канап го зацврстуваме крстот – онаму каде што се вкрстуваат трските, и тоа мотајќи повеќепати, за да биде силно и да ја држи добро целата конструкција – лабавото врзување доведува до парчосување на леталото уште при полетувањето. Потоа со канап се прави рамката на леталото – околу четирите краци. Но, оние што имаат опит, можат да направат и поголемо летало, на пример со четири трски – осум крака, секако и повисоко, дури до метар и половина и со осум полиња кои, според вештината на мајсторот, можат да се покријат и со повеќе разнобојни парчиња. Ваквите големи летала обично ги правеа повозрасните момчиња од нашето маало, зашто и нивното летање бараше поголема вештина.
     Откако костурот е готов, се пристапува кон кроење на хартијата. Таа се простира на рамно, се крои, според замислата – колку и какви шари ќе се прават, се лепат со лепило направено од вода и брашно и сето тоа се остава да се исуши добро. Не смее да има грутчиња во лепилото, не смее да се случи на едни места да го има повеќе, зашто особено е битно леталото да има своја рамнотежа, терезијата да биде добро центрирана и опашката да биде соответна – ни прелесна, ни претешка, ни прекратка, ни предолга. Сето тоа се прави со некое чувство кое доаѓа по повеќекратен обид да се направи летало. Секако дека е битна и помошта на поискусните, кои ги знаат соответните мерки, соответната постапка, соответните материјали од кои се прави леталото. Не смее да се брза во неговото правење, но тоа треба да биде готово во оној миг кога ќе се појави убавото ветре, што го погодуваме по свежиот здив, по неговата игра низ гранките кои ги разлистува. Леталото е готово, но и мракот е веќе паднат. Сабота е, семејството се подготвува за неделата. Тој ден постарите ќе одат в црква, некои ќе останат дома, некои ќе талкаат низ маалото, очекувајќи тој ден без работа, без школо, да се докрајчи со безделничење. Некои ќе одат на полјанките на пазарот за добиток, да играат топка (не велиме фудбал, затоа што немавме фудбалска топка, туку само топка од партали). За некои можеби попладнето ќе биде исполнето со игранка на отворено, во чаирскиот Горни парк: маалскиот оркестар, составен од љубители на свирката и играта, е наштиман, расположен да свири сè до доцна, додека има ѕвезди на небото.
     За оној што направил летало – сонот му е, денот на убавиот ветер да биде токму во недела, и да биде сончево време. Ноќта пред неделата е долга, како и секое време на исчекување. Залезот беше црвен на хоризонтот, тоа би требало да најавува ветровито време. Но, погледот преку прозорецот гледа постојано во небото – дали е тоа јасно, дали се гледаат ѕвездите, месечината. Секој облак што поминува преку нејзиното светло лице – го тревожи срцето – да не биде утре дожделиво време? Се заспива со вознемиреност што го штрека спиењето. И така наеднаш се преспива осамнувањето, будењето доаѓа полека, не се знае дали тоа сме вчера или денес, дали сме уште во сонот или сме во јаве.
     И еве го и тој ден: тоа е веќе време кога попладнето е долго, кога светлината нè поплавува, кога очите ни гледаат во длабокото небо, откриено со својата синевина до некој бескрај што нè возбудува со својата тајна. Со брат ми го земаме леталото од стариот чардак, одиме на Гази Баба, на сртот од ридот: за негово полетување треба помошник, брат ми е тој кој ќе го држи леталото што со кратко и брзо трчање би требало да го подигнам. Во оној миг кога ќе го зафати ветрето – тоа веднаш се крева нагоре. Мошне е важно со која брзина ќе се одмотува клопчето канап, со кој го држиме леталото, како и неговото натамошно управување. Ако е тоа добро направено, ако не е претешко, ако е добро урамнотежено, ако канапот е цврст, ако добро го чувствуваме правецот на ветрето, ако ги следиме неговите промени – тогаш леталото лета сè погоре и погоре, ја развејува разнобојната опашка, заблескува со своите бои, станува дел од небескиот простор – и ние, исто така – со врската со која го држиме него.Тоа оди сè погоре, ми се докрајчува клопчето канап, брат ми ми подава ново, кое го надоврзувам. Едно величествено чувство имам во себе, сигурно и брат ми, кому, од време на време, му го отстапувам држењето на канапот. Чувство на летање, на освојување на небото. Го усогласуваме летот на леталото со нашето летнато срце. Покрај нас се и други летачи, нивните летала се исто така горе – и додека ги гледаме другите летала, другите полетувања, другите извишувања, во нас расте некоја желба за натпревар – а леталата горе како да не знаат за нашиот порив за победа, како да разговараат меѓу себе, скротени во воздухот, или наеднаш игралито потскокнувајќи, како да се задеваат. Во еден миг и ние ги забуцуваме клопчињата со канап в земја и испоседнуваме во круг, набљудувајќи ги постојано леталата горе, додека разговараме за сенешто, преправајќи се дека не сме заинтересирани за она што се случува над нас, во небескиот простор. Нè опфаќа слатка дремка, гледајќи накај запад, сонцето нè грее и нè заслепува. Шар планина ни е далеку отспротива, со бела капа, без ни еден облак над неа.
     Во мигот кога сонцето почнува да паѓа зад планината, ветрот се засиува, го чувствуваме тоа со некој плапот, со некој нов глас што ни доаѓа од кај ретките грмушки: стануваме и почнуваме забрзано, иако внимателно и постапно, да го намотуваме канапот, да ги симнуваме леталата. Тоа треба да го направиме пред да биде толку силен ветрот, што да ни го откине леталото, или пред да ни го удри неочекувано на земја, да ни го парчоса. Се случувало и тоа, сме го виделе и тоа. Со леталата в раце, се враќаме долу, во маалото: една свечена поворка на возгордеани момчиња, кои, за разлика од другите маалчани, сме имале една чудесна летачка авантура.
     Тој убав сон за летање, тој длабок копнеж да се има крилја и да се полета горе и од горе да се погледа на земјата долу. Таа возбудлива желба да се погледа светот онака како што го гледаат ангелите. Тоа е, веројатно, она чувство што сме го имале кога во летните ноќи, легнати под ведро небо и заспани со последната слика на ѕвездите в очи – наеднаш се будиме во некој лет – под нас е постелата, под нас е чардакот, под нас е градината, сакаме да се возвишиме уште малку, над покривите, но напорот нè исцрпува и се спуштаме надолу полека и нè обзема некое чудесно чувство на страв и радост, разлеани низ утробата. Утредента тој сон со летање ни е сè уште залепен на клепките: го раскажуваме, а бабата ни се насмевнува, вели – расте детето, лета детето и расте, ќе порасне, ќе стане големо...
     Вечерта, од првиот ден на летањето на леталото, заспиваме со брат ми, легнати еден до друг, секој со своја слика во очите. Можеби тој го сонува денот кога самиот ќе биде мајстор на леталото. Во мене останува сликата на небесните предели по кои се среќаваат леталата и птиците: се мислам – кога им се пресечуваат патиштата – дали птиците крикнуваат од страв, гледајќи туѓинци во нивниот простор, или само се изненадуваат мислејќи дека со својот лет се приближиле кон земјата и луѓето што одат по неа? Дека можеби тоа е некој нивни пад? Или веќе се навикнати да се пресретнуваат, таму горе, со чудовиштата што им ги праќаат луѓето – балоните, едрилиците, авионите? А нашите летала? – дали ги плашат, или пак ги имаат како свои? Едно клопче од мисли се размотува и замотува, се замрсува во сонот во кој сликите се одвиткуваат и се собираат како облаците на небо, сè додека конечно не се стемни сè во снагата, сè додека не се смири возбудата во малото срце. Но убаво е и тоа дека утредента е еден нов ден, во кој можеби радоста ќе биде заменета со некоја грижа. Сеедно: чувството за чудесниот лет ќе истрајува во нас и тогаш кога ќе ги снема сликите од детството. Тој вечен копнеж на луѓето.
     	

РАДИО
     Моето сеќавање на првото радио е всушност поврзано со сеќавање на чудото – од една кутија да излегува глас, да се слуша музика, да се простираат шумови од некои далечни места. Не, не бев оптоварен со помислата да барам некое човече во кутијата што пее, зборува и свири. Но, секако, ме исчудуваше тоа дека низ воздухот летаат гласови и тонови кои, како што ги бираме имињата на некои далечни градови, така тие се собираат во оваа кутија, со мал осветлен именик, како да се привлечени од ламбите во неа, слично на летните мушички кои кружеа околу светилката обесена под лозницата во дворот, во топлите и суви ноќи. Како тоа, од мноштвото гласови што летаа низ бескрајниот простор под небеската капа, се издвојуваа оние што сакавме да ги чуеме? – од Белград, Берлин, Париз, Лондон, Москва, Каиро, или од локалната станица – Радио Скопје? Се врти копчето за бирање станици и преминот од една до друга ознака не е само премин од говор на музика, од еден на друг јазик, туку тоа е нешто како брзо патување од една во друга земја, со големи скокови, како на џиновите од приказните, како чекорењето на Крали Марко, непојмливи за умот на едно петгодишно дете од Чаир-маало. Сè беше чудно и чудо, што се однесува до радиото – освен гласот, звукот, песната и говорот, јасни со своите пораки, со својата складност, слични на она што го слушавме во секојдневието.
     Сè до војната, ние дома немавме радио, иако сигурно не би им било тешко на моите чичковци да го купат, беа касапи што добро заработуваа. Да беше жив татко ми, сигурно ќе го купеше, како што секојдневно купуваше и весници, зашто сакаше да знае што се случува во светот. Дедо ми беше селанец, одамна дојден во градот, како шеснаесетгодишно момче, се оженил со граѓанка, но сè до крајот на животот немаше доверба ни во една нова работа, немаше доверба во ништо, освен во тоа дека треба да се работи и работи, од утро до мрак, и во градината, и во кланицата, и во касапницата, да си гледаш само во својата каленица со чорба, да не те интересира светот, светот е непријателски расположен спрема човекот. Тоа беше искуство кое тој го донесуваше од дамнина, од времето на прогоните и клањата на турските зулумќари и заптии, од загубата на браќа и сестри, на блиски и познати, поради проклетата политика. Таа не е за мали народи, таа е за големите сили, Австрија и Русија, Франција и Англија, Германија и Италија, додека тие не речат – така треба да биде – ништо друго и не може да биде. А и тие се бијат меѓу себе, кој ќе биде попрв. И во Првата светска војна се покажа како тие ги решаваат работите меѓу себе, и како ги решаваат тие работи со другите, малечките. Не дека тие дошле овде, да видат како е, што е, – зеле молив в рака и цртале меѓи, ама кој ти гледа дали меѓата сече на две, на три, на четири, – еден атар, едно село, една градина, едно семејство. На книгата – црна црта, на земјата – црвена рана.
     Неписмен селанец, ама добар касап и трговец со добиток. И со цврста рака која го поклопуваше целото семејство, освен најстариот син, татко ми: на кого ли се метна тој? Градско конте, се метнал на мајка си! Го презираше настојувањето на синот да излезе од под неговата рака – дури и касапскиот занает не го прифати, зеде да работи женска работа, везачки занает; додуша тоа тогаш го работеа само мажи и на некои нови Сингер машини. На сето згора – тој се интересираше и за политика: повеќе се грижеше за тоа џебовите да му бидат полни со весници отколку со пари. Сето тоа не го сакаше кај синот, можеби и поради тоа што се грижеше за неговата иднина? Та имаше и дечиња за раснење!
     Како и да е, тој презир кон весниците, а подоцна и кон радиото – тоа ти е еден и ист ѓаол! –, стариот го пренесе, или го наметна и на другите два помлади синови, кои останаа во неговиот занает. Така, дома немавме радио, како што го немаа многу семејства во градот – и дали воопшто, пред војната ги имаше во Скопје повеќе од неколку стотини? Радио купуваа оние што беа заможни, како и оние што се сметаа себеси напредни, готови да ги прифатат новините на модерното време. Конечно, радио можеа да слушат оние што за тоа имаа време, што од тоа имаа потреба, за да чујат музика, вести, некои предавања, за да учат француски.
     Вујко ми беше меѓу оние малубројни во градот кои имаа радио. Помнењето ме води некаде во 1936 година, кога бев забележал дека во приемната соба кај вујко ми има една кутија, со осветлено прозорче, од која се слуша музика, а не беше грамофон – што веќе го познавав. Тоа чудо ме вџаши. Всушност, тоа многу повеќе ми предизвика љубопитност отколку страв, многу повеќе вчуденост отколку нелагодност. Набргу го прифатив како да е тоа некоја детска механичка играчка на навивање, какви што тогаш се продаваа насекаде, некое коковче што божем клука зрна, а не некоја сложена машина: ние, децата, бевме свикнале на федерот како покренувач, така работеше и часовникот, па на таа мерка ги сведувавме сите нови машини. Но на такво нешто, или слично, не личеше дека е случајот и со ова радио. Се загледувавме низ процепите на задниот капак, околу кој се нафатила некаква пајажина, внатре нешто зуеше, светеа некои ламби, немаше федери, дали се некаде скриени, или навистина ги нема? И како тоа? Како може нешто да работи, а да нема федер? Еве и грамофонот се навива на федер. Радиово беше приклучено на струја, да не работи на мотор? Знаевме дека големите машини ги подвижуваат електрични мотори, но овде ништо не се врти. Освен копчето за бирање на станиците. И тоа сосем лесно, само со два прста!
     Вртејќи го копчето за бирање станици, нè забавуваше мешањето на јазиците, на свирките, судирањето на шумовите, не помислувајќи притоа од кои, какви и колкави далечини ни доаѓаа тие, какви пораки ни пренесуваат, кои и какви луѓе го прават тоа. Тоа мешање на станиците, во еден миг прегласно, ги сепна постарите, нашите родители, па нè истераа надвор, во дворот, за да не го расипеме и радиото, како што расипувавме секоја играчка, сакајќи да видиме што тоа го движи однатре автомобилчето, тенкчето, петлето.
     Радиото во мојот живот стана важно за време на војната. Едно време, поради сè почестите бомбардирања на градот, вујко ми, со неговото семејство се пресели кај нас, од Пајко маало во Чаир, затоа што се чинеше дека тука нема да паѓаат бомби, бидејќи бевме подалеку од центарот и особено од железничката станица. А околу нас немаше ни фабрики. Со нешто облеки, ситни предмети нужни за живот и постелнината, вујко ми го донесе и радиото. Моите чичковци му отстапија соба во поновата куќа. Кај него тие доаѓаа навечер да слушаат вести заедно со вујко ми. Сакаа да ги слушаат неговите објаснувања на чуеното, веруваа во неговите знаења и познавања. Сево ова се случуваше во пролетта на 1943 година? или некој месец подоцна? Бугарските власти, таа година, или уште, можеби претходната, ги печатеа радијата така што да се слуша, според изборот на сопственикот, или Радио Софија, или Радио Скопје, кое инаку пренесуваше голем дел од програмата на првата. На тој начин требаше да се попречи воздејствието на “непријателската пропаганда“, особено од Радио Лондон и Радио Москва, кои емитуваа вести и на српски и бугарски – јазици кои, по силата на околностите, ги познававме и ние, децата (почнавме српско школо, продолживме во бугарско училиште). Требаше да им се верува само на бугарските весници и на бугарското радио, сè друго беше забрането. И подложно на остри казни.
     Но, сепак, луѓето набргу се досетија како да останат печатите здрави, негибнати, а притоа да се слуша на радиото она што се сака: меѓу двата печата – едниот на копчето за бирање и вториот на кутијата под копчето, се протегаа, ама сосем тесно! – две зелено-бело-црвени канапчиња (бојата на бугарското знаме). И така копчето да не може да се врти, да си остане само на избраната радио станица. Но, копчето за бирање можеше да се одвои со одвртување на шрафчето кое го држеше за оската на бирачот: за да не се скрши печатот – копчето се поставуваше врз газерот на еден кафен филџан – толку висок колку што треба и потоа станицата се бираше со вртење на голата оска на копчето. По малку, влакното на бирачот доаѓаше кај што треба, се дотеруваше малку лево-десно, краток миг до часот за почнување на вестите – и длабоко одекнуваа удари на тимпани: та-та-та-та, па во друг тон: та-та-та-та (многу подоцна разбравме дека тоа било од Бетовеновата Ероика) и – “Зборува Лондон, зборува Лондон!“
     Во едно време, кога војната се протегна, кога борбите на фронтовите се чинеше не донесуваат никакви промени, кога не се гледаше крајот на тоа тешко време – се бараше утеха во тие вести: некоја победа, добиена некаде далеку, во Либиската пустина, во џунглите на Бурма, на широките океански простори, на бескрајните руски полиња – беше утеха, надеж, дека полека, но сигурно, ќе се дојде до конечната победа над фашизмот, дека ќе им дојде крај на бедата, на гладот, на недостигот од лекови и облека – сè причинето од таа проклета војна што го испретури светот. За сето она што можеше да се чуе од Радио Лондон – ништо немаше во бугарските весници и нивното радио. Постоеја само приказни за големите херојства на непобедливата Хитлерова армија, за пожртвуваноста на поединци кои спасиле некого и нешто, за опасностите од подмолниот непријател кој ги демне слабостите на одделни малку совесни поединци. “И ѕидовите имаат уши!“ – тоа беше една од паролите на плакатите што се лепеа низ градот, и по ѕидовите на кафеаните и берберниците, каде што, ете, и најмногу се зборува сешто и сенешто и така непријателот може да дознае некои големи тајни! Со ваквите застрашувања требаше да се натераат луѓето да се плашат едни од други, да немаат доверба ни во најблиските. И моите од дома се плашеа да не се чуе дека слушаат забранети радио станици. Иако прозорците на собите беа замрачени со црна хартија, по наредба на власта, вестите од Радио Лондон и Радио Москва се слушаа во мрак – светкаше само скалата на радиото. Тоа ја нагласуваше не толку тајновитоста, колку опасноста од тоа дека се слуша нешто забрането и дека – ако некој дознае за ова, моите домашни би се соочиле со тешки последици. “И ѕидовите имаат уши“ – ни повторуваа тие нам, на децата, давајќи ѝ на оваа парола сосем друга смисла.
     Во тоа време секако дека радиото стануваше нешто што ги обзема сите, од што секој има животна потреба, па такво чувство имавме и ние, децата. Да се купи радио беше тешко, за нас децата и невозможно. Но тоа можеше да се направи? Дома имав една книга од предвоената библиотека “Златна книга“, која сум ја зел од библиотеката на вујко ми и таа останала кај мене, откако тој ги скри сите книги на српски, по доаѓањето на Бугарите. И самиот знаев оти има некаква опасност и за мене дека поседувам книга на српски, па ја криев на семожни начини, плашејќи се дека при некој претрес, што од време на време се вршеа по куќите за време на блокадите на градот, ќе ми ја пронајдат полицајците. Книгите од оваа библиотека, на крајот, имаа еден дел озаглавен како Забавник и во него се печатеа некои шеги, мали итрини за младите маѓионичари, упатства за некои вештини со кои можат да се восхитат другарите. Токму во оваа книга постоеше упатство за тоа како да се направи радио. Некогаш, на тоа не сум обрнувал внимание, но сега, кога радиото е нешто што сите го посакуваа – во мене се разгори желбата да го направам. Навидум, се работеше за лесен потфат: од жица, со одредена дебелина и должина, требаше да се направат два калема и тоа беше јасно претставено со цртежи, како две намотки на картонски кругови. Тие се закачуваа на картон кој се превиткуваше како корици за обична, неголема книга. На тие корици се додаваа и други намотки и спојувања. Откако сето тоа ќе се направеше – требаше да се пронајдат уште три нешта кои во тоа време беше мошне тешко да се најдат: кристал, батерија и слушалки. Кристал? што ли беше тоа?
     Долго размислував за сево ова: легнувајќи, навечер, го гледав цртежот за тоа радио, го читав и препрочитував упатството, потоа, во мракот, го гледав веќе остварен тој мој план, во ушите ми шумеа нејасни гласови и свирки, како да имам слушалки, тоа доаѓаше од пространства кои никому не му беа познати.
     Долго трпев некое чувство, кое не беше ни страдање, ни копнеж, ни разочарување, а во исто време сето тоа се содржеше во него. Кому да му се обратам за помош, кој би можел да ми ги најде нужните работи, во тоа време на општ недостиг на најобични нешта, не пак на такви какви што мене ми беа потребни. Една недела, сепак му го кажав тоа на вујко ми: тој ме гледаше внимателно, а мене ми се пристори – некако сомничаво и почнав да го убедувам со сета можна страст што ја имав, со сиот мој копнеж и надеж – како да е сето тоа прашање на живот и смрт. Тој се насмеа: ќе видам, рече, – во чаршијата, што може да се најде.
     И не заборави на тоа. Уште веднаш донесе жица, тенка, лакирана; потоа и батерија и слушалки, кои како да биле долго употребувани, но сепак вистински слушалки. Еден ден ми го донесе и кристалот, во едно кутивче, завиткан во памук. Дали тоа беше кристал од оловна или хромна руда, или тоа беше некој друг вид кристал? – едно парченце со светли страни, не поголемо од напрсток. Ми рече: прави го ова само за себе, ти знаеш дека слушањето е ограничено. Не фали се пред сите, само пред оние што ти се верни другари.
     Бидејќи бев левучар, вештината не ми беше баш најголема добродетел, особено за сечење и кроење на нешто. Се решив во работата да го посветам Петре, мојот другар од школската клупа, кој беше, исто така, одличен ученик, вешт и стрплив во работењето на рачни работи. Го одведов дома, кај нас. Земајќи го со себе врзопчето со книгата и со другите нужни работи, го поведов во празната колбасичарска работилница (за време на војната немаше месо за обработка) и тука го воведов во мојата тајна. Тој се согласи да работиме заедно: си дадовме клетва на молк пред другите за сето тоа. 
     И така почнавме, полека, дел по дел, да изработуваме нешто што никој пред нас во тоа маало не го направил: радио. И кога бевме готови – почнавме да бараме некоја радио станица, како што се кажуваше во книгата: со едниот крај на една од намотките, слободно пуштен и зашилен како игла – буцкавме во кристалот, во неговите рамни површини. Ништо не можевме да чуеме низ слушалките! Само некој неодреден шум, што мислевме дека доаѓа од батеријата. Бевме длабоко разочарани! Така излеговме надвор, во сончев ден, а нам ни се темнеше. Одвај дочекав да дојде вујко ми и да му ја соопштам лошата вест – нашето радио не работи! Тој рече: вечер, по зајдисонце, дури тогаш можат да се чујат многу станици. Дење – одвај се слуша и онаа најблиската. Кога ќе се стемни – пак пробајте. И не пикајте се по штали и работилници, излезете под ведро небо.
     Со нетрпение ја очекувавме вечерта: и надеждени, и сомничави, не зборувавме за тоа – за да не го предизвикаме баксузот. А кога се примрачи, кога моите испоседнаа под одрината, служејќи се со ладена ракија и мезе од домати и краставички – ние појдовме во градината, во мракот меѓу овошките и почнавме пак да буцкаме со игличето во кристалот: наеднаш некои нејасни шумови ми ги исполнија ушите, го помрднував игличето и натаму, некои други шумови помешани со нејасен говор се појавија, буцкав полека од едно до друго место, а Петре ме гледаше со прашален поглед – слушам ли нешто? Одмавнував со рака, што можеше да значи и да, и не, и причекај малку. Во еден миг проѕуни јасно музика, која доаѓаше во навеви и се оддалечуваше, како што е тоа на кратките бранови на радиото. Се скаменив од возбуда: што е, што е? – прашуваше Петре, јас одмавнував со раката, сакајќи да ги оддалечам сите други шумови, сите други гласови и огласувања на темнината. Имав некоја врска со вселената, со ѕвездите над мене! Некој пееше некаде горе, а јас го слушав!
     Ги симнав слушалките и внимателно му ги подадов на Петре: не мрдај, да не расипеме нешто! Слушај! Тој ги стави слушалките врз ушите: слушаше со вџашен израз на лицето, што по некое време му се рашири во насмевка: успеавме!
     Сакав да му кажам за овој успех на вујко ми, кој седеше со моите чичковци под лозницата и разговараше. Се наведнав над неговото уво, му прошепотив: успеавме! Тој стана и појде со мене во градината, каде што Петре не се помрднуваше со слушалките на главата. Вујко ми ги позеде, ги стави врз ушите, се заслушна: Успеавте, рече. Се насмевна, ни ги врати слушалките и појде да седне пак под одрината и да го продолжи разговорот. А ние наизменично си ги подававме слушалките, возбудени од нашиот допир до тајните на вселената. Ова не беше прашање на механика, на федерче, ова беше разговор со пространства илјадници километри далеку од нас, ова беше порака од небото, исто како и во други денови и различно одошто во други вечери токму поради тој глас што ни го испраќаше небото.
     Се договоривме со Петре радиото да го разменуваме секој ден – еднаш кај него, другпат кај мене. Се извештивме да бараме и други станици, иако не можевме секогаш да се вратиме на оние што сме ги чуле. Ни се чинеше дека ги има безброј, од сите страни на светот, со некои посебности кои можевме, со време и да ги разликуваме. Некои можевме да ги чуеме гласни, други одвај се слушаа: сето тоа личеше на ѕвездите на небо – едни далечни, одвај видливи, со светлина што доаѓа и се губи, други сјајни и постојани, сè на едно и исто место всадени на небескиот простор. Го држевме тоа радио уште некое време. Батеријата ослабе. А и нашиот интерес за него, особено откако дојдоа постудени денови и не можеше долго да се останува надвор. Откако се заситивме со таа игра – бев го прибрал меѓу книгите од мојата мала библиотека. Во преселувањето по војната – некако ми се изгуби. Се заметнало, сум му го дал некому? Брат ми го зел, па го расторбешил? Ете, веќе го немав. Но, чувството за тој миг на допир со небеското пространство, од кое се симнуваат звуците од далечните пространства, ми остана долго во сеќавањето.
     	
     Триесеттина години подоцна, кога го имав првиот автомобил, Фиќо, му наместив и радио. И еднаш, на враќање од Охрид, преку Битола и Прилеп, во длабока ноќ, онака сам, го вклучив радиото. Поминав повеќе од еден час возење и таму некаде горе на Плетвар, ми се пристори дека сè стивнало, се слуша само тивкиот шум на тркалата прудолу и некоја чудесна музика од некоја случајно одбрана станица: во тој миг ми се повтори она некогашно чувство на поврзаност со некои далечни простори, што ми се јавуваат, ми кажуваат дека сè уште постојат, дека сè уште ми праќаат пораки кои треба да осознаам како да ги разберам. И во тој миг небото беше ѕвездено и никого немаше наоколу, освен мене и природата околу мене. Заправ покрај патот, во ноќта полна ѕвезди. Излегов надвор. Слушав музика која не доаѓаше од радиото, туку од небото. Сам во просторот, поради таа музика не се чувствував осамен, имаше некои од другата страна на небото кои ме довикнуваа со песна, со говор, со некој шум на некаков небески јазик. Овде сум! – му се јавував на некој што ја пушташе таа музика од некаде, за мене, за сите оние што можат да ја чујат и на кои им е потребна во тој миг.
     

БИОСКОП
     Како што радиото донесуваше живи гласови од далечни земји, така филмот прикажуваше живи слики од далечни краеви. Биоскопот, со своите приказни ги надминуваше претставите од нашата фантазија. Во него се случуваа нешта што нè восхитуваа и нè плашеа, во него се отвораа светови на волшебства, на убавини и ужаси, на бујни шуми со чудесни животни и птици и на суви предели, пустини, царства на песочни разбранети пространства, во кои сè е против живото, а животот сепак постои. Низ сите тие предели – се движат луѓе на кои им веруваме и луѓе кои ги мразиме: едните се хероите на добрината, другите мрачни претставници на злото. Во судирот меѓу нив, има мигови кога се чини дека злото ќе ја надвладее добрината, но сепак доброто ќе собере сили да го победи злото.
     Меѓу животните исто така ги има од двете страни, вечно судрени како доброто и злото: слоновите се чесни, лавовите достоинствени, тигровите крвожедни, змиите подмолни, антилопите и зебрите невини жртви, носорозите опасни со своето слепило, крокодилите застрашувачки со својата ненаситност. Мајмуните пак се секакви: недоверливи како горилите и лесно припитомливи како шимпанзата, кои знаат да бидат толку забавни, како Тарзановата Чита.
     Одењето во биоскоп (живи слики), – кино, како што денес велиме, зависеше од имањето пари за влезница. Ние, од Чаир маало немавме баш заможни родители, за да можеме да одиме почесто во кино. Еднаш седмично – тоа беше и премногу! А во градот имаше неколку кина, кои прикажуваа различни филмови: кино Вардар, со пространа сала, во чиј партер имаше и ложи (недостижни места за нас!), над нив беше балконот, со најубав поглед на филмското платно. Кино Уранија, ново со удобни седишта, исто така со ложи во партерот и два балкона! Кино Балкан, стара хала, како некој магацински простор претворен во кино-сала, со седала што крцкаа, но во него најчесто прикажуваа каубојски филмови! Кино Капитол, сала во визбениот простор на Крангова палата (зграда залепена до кино Вардар), помала од другите, во која се прикажуваа страшни криминалистички филмови, во која за време на војната и потоа никогаш повеќе не се прикажуваа филмови, од безбедности причини, како што би се рекло денес, зашто, ако над зградата би паднала бомба, или би избувнал пожар, – тоа би било гробница на живи луѓе! Кино Младина, залепено до зградата на Природно научниот музеј, нешто понов простор, но без некои посебни угодности, исто така со партер и балкон. Пет кина во градот, а само една малку веројатна можност еднаш седмично да се види филм. И тоа со троа пари, колку да се купи влезница за место во првите три реда, речиси пред филмското платно, на дофат на живите слики: трето место во партерот, од каде што, особено во кино Младина, сликите се гледаа со високо крената глава, од што нè заболуваше вратот. Да не говориме и за тоа дека сликата пред нас беше огромна, изобличена, звукот прегласен, од што нè заболуваа и очите, и ушите.
     Желбата да гледаме почесто филмови, нè тераше да размислуваме за тоа како да се добереме до пари. Едно над друго – можностите беа никакви, но сепак се надевавме во некое чудо. Една можност беше – да се игра со џамлии, па ако се ќари, да се продаде ќарот-џамлии на оние што уште сакаат да играат и еднаш да победат. Но, во оваа работа можеше да биде сигурен во добивката само еден меѓу нас – Кузе, а и тие пари можеа да стасаат само за неговата влезница. Втората можност беше – да се собира старо железо и да им се продава на собирачите. Но, каде да се најде толку многу железо, за да се добие колку за една влезница? Оние меѓу нас, кои не можеа да измолат пари од дома – ги имаше толку сиромашни! – буричкаа по ѓубрето што го истураше Градска чистоќа зад Пазарот за добиток (некаде каде што денес е игралиштето на Слога во Чаир), и ако имаа среќа, од него ќе извлечеа по некое парче железо, по некој тел, по некое искршено секирче, неупотреблива тесла и сето тоа го носеа на кантарот кај големите собирачи на железо, близу Бит-пазар, за да добијат по некоја паричка во дланката испопукана и крастосана од буричкањето по нечистотијата. А кога не можеше да се собере доволно железо, некои од нив посегаа по некои железни работи од дома: саџак, маша, кација, зафрлен синџир – си мислеа: до зимата домашните нема да се сетат каде ли ги оставиле некои од тие работи. Но, понекогаш, родителите се сеќаваа да побараат некои од нив и пред да дојде зимата. И тогаш имаше и натепување, со суви лозови прачки по голото бело газе.
     Ете, имаше и такви искушенија, за да се дојде до пари за во кино.
     Моето најрано сеќавање за одење во кино е поврзано со татко ми, тоа ќе рече кога сум имал помалку од седум години, зашто тој умре кога веќе имав седум години. И мислам дека тогаш со него гледавме некој каубојски филм, во кој главен јунак беше некој каубој облечен сиот во бело, дури и шапката му беше бела, а и коњот, на кој јаваше, беше бел. Противник му беше еден што целиот беше во црно, дури и шапката и коњот му беа црни. Белиот беше сам, Црниот зад себе имаше банда од брадјосани и пијани каубои. Но Белиот каубој, јавнат на бел коњ, на крај ги победи и Црниот каубој на црн коњ и неговата банда. Злото беше исчистено од малата населба во која живееја обични, работливи луѓе кои секоја недела одеа во црква. Сите тие му беа благодарни на Белиот каубој. А една млада и убава жена му го подари и своето срце. Белиот каубој се викаше Дик Форан.
     Во сеќавањето останало и тоа дека филмовите за Тарзан беа наши омилени филмови. Јазикот од нив се пренесуваше и во нашиот секојдневен говор: Јас Тарзан. Ти Џејн. Ова Чита. Шимпанзото беше постојано во некаква опасност, од која го извлекуваше Тарзан. Но и тоа понекогаш беше способно да му помогне на Тарзан и тоа во пресудни мигови. Џејн му роди и синче на Тарзан. Цело едно семејство среде дивата, пространа џунгла, полна со опасни животни и со опасни жители. Но Тарзан умееше да командува со некои животни – некои од нив му беа големи пријатели, посебно слоновите. А го слушаа и лавовите. Меѓутоа, имаше постојана мака со дивите црнечки племиња, кои заробуваа белци и сакаа да ги варат или печат: човекојадци – каква стравотија! Тарзан беше тука за да ги спаси тие белци од таква опасност. Меѓутоа, имаше и лоши белци, кои трагаа по некои загубени богатства, по некој заборавен рудник на злато или дијаманти од некое древно африканско царство и кои, водени од својата грамзливост беа готови да уништуваат шуми, животни, црни добродушни жители, како и белци ловци на луѓе и слонови, кои со своето огнено оружје внесуваа пустош во девствените простори на топлиот континент. Да, имаше и добри Црнци, кои им припаѓаа на невоинствени племиња и кои беа раководени од мудри поглавари. Но и во такви племиња се наоѓаше по некој противник на доброто, и на Тарзан, како бранител на доброто: тоа беа главно племенските жреци, противници на напредокот, заинтересирани за одржувањето на својата власт над душите на своите наивни соплеменици. Сепак се покажуваше дека зад нивните страшни маски се кријат само некои злобни, искривоколчени и мали суштества. Одземи им ја маската и еве ти само едно безначајно човече!
     Имаше и некои други филмови кои ни го привлекуваа вниманието: особено оние кои ја прикажуваа борбата меѓу детективите и гангстерите. Многу пукања и многу тепање со тупаници.
     Уште не бевме во возраст кога би нè привлекувале љубовните филмови. А историските филмови ни беа интересни само ако прикажуваа некои борби. Воопшто земено, нè привлекуваа храброста, борбата меѓу доброто и злото, триумфот на добрината, зашто тоа беа и прашања што нè грижеа: дали знаеме и умееме да ги разликуваме доброто и лошото? Дали крадењето кајсии во овоштарникот на Шуплевци е лошо како кражбите на гангстерите, кои притоа и убиваат невини луѓе? Дали нашето меѓусебно кошкање, тепање (дури и со крвои и драсканици) е еднакво како и тепањето меѓу Рицарот и Насилникот? Дали нашите борби со праќи, на Гази Баба, меѓу Чаир маало и Турско маало, се како и борбите меѓу каубојците и Индијанците? И кој е што? Што расте во нас? Која билка разлистува? На отровот или на благоста, на лошото или на доброто? Колку нашиот немирлак има во себе мрачни нагони, колку е сето тоа одраз на пргавоста на детството?
     Секако, волку сложено не размислувавме, но горе-долу така ни се поставуваа прашањата на црното и белото.
     Она што, исто така, нè привлекуваше кон киното, тоа беа сказните, тоа беа настаните, тоа беа луѓето во нив: детството е гладно за сказни, гладно да знае нешто повеќе од она што е во неговиот непосреден круг на гледање и доживување. Во еден миг – она што ни било пространо,широко и големо: браздата, полето, луѓето, дрвјата, зградите, самото небо! – ни станува мало, претесно: постапно нашиот поглед се прирамнува кон нештата околу нас, постапно сфаќаме дека и најдалечниот простор ни е ограничен со линијата на хоризонтот, со затворената купола на небото. Срцето и разумот се вознемирени, дури и исплашени напати, од самата помисла дека постои свет отаде поработ меѓу планините и небото. А во кино тоа се покажуваше најнепосредно: се отвораа нови простори, се гледаа други луѓе, невидени дрвја, непознати животни и птици, се слушаа други неразбирливи јазици и други звуци. Сето тоа остануваше во нас, се вгнездуваше длабоко. Сето тоа, така, стануваше исцело наш живот. Тоа стануваше наша стварност, како и секојдневието во кое живеевме. Затоа и правевме наши варијанти на видените сказни, играјќи ги меѓу дрвјата и тесните сокачиња на маалото.
     Во првата година на војната, продолживме да одиме во кино, но сега се прикажуваа други филмови, главно германски, по некој унгарски, а еднаш гледавме и некој бугарски филм кој говореше за Првата светска војна и за судбината на некој учител кој станува војник и загинува несреќно. Повеќе ги немаше ни каубојците и Индијанците, ни детективите и гангстерите, ниту пак го имаше Тарзан со неговото семејство и неговите пријатели-животни. Тоа сега беа друг вид филмови, раскажани со друг вид на сликовно писмо. Згора на тоа, пред главниот филм се прикажуваа журнали за победите на Германците на источните и западните боишта, за победите на Јапонците во Тихиот океан: тоа беше крвава стварност, тоа не беа кино-сказни, тоа беше нешто што нè ужаснуваше повеќе од која и да е измислица. Стварноста ни беше поневеројатна од измислицата. Не ги сакавме тие журнали. Во кои мртвите беа вистински мртовци.
     Во меѓувреме, почнаа бомбардирањата на градот, одењето во кино беше несигурно, никогаш не можеше да се знае кога ќе биде објавена воздушна тревога и кога итно ќе нè истераат надвор од мрачната сала и ќе се најдеме на улица, заслепени од светлината, збунети од паниката на луѓето кои трчаа по улиците во потрага по некое засолниште. А каде да се засолниме ние, далеку од нашето маало? Трчавме и трчавме преку Камен мост, преку Стара чаршија што сопствениците на дуќаните веќе ја напуштиле, здивот ни се одземаше, застанувавме под некоја стреа, додека некаде горе прелетуваа големи јата авиони. Не , веќе беше опасно и бесмислено да се оди во кино. Та отаде Вардар веќе ги затвораа дуќаните и за подолго време, особено во главната улица, што беше близу железничката станица – која беше најчеста цел на бомбардерите. Полека се празнеа и маалата, освен Чаир и Топаана, семејствата се преселуваа или кај нас, или пак во околните села. Во такви околности, сосем ни престанаа посетите на кината.
     Но, затоа, она што го гледавме порано во филмовите – тоа сè почесто го игравме. Јунаците од стриповите и од филмовите, си добиваа толкувачи во нас самите. Ние бевме Тарзан, Зигомар, Фантом, Флаш Гордон, Принц Валијант, Дик Форан... – ние бевме и Црнци, и Индијанци, и гангстери и детективи... Филмовите што ги видовме за време на војната – не ни понудија ни еден интересен јунак, па затоа и во деновите на војната ги игравме старите игри со старите јунаци, збогатувајќи ги сказните со нови настани и внесувајќи нови ликови: се намножија многу другари, а сите тие требаше да имаат место во нашите игри.
     Киното ни недостигаше: и што беше поприродно од тоа да се обидеме да го направиме. Едно дете, од оние што дојдоа од Буњаковец за да живеат во Чаир, имаше кино-апарат: не би се рекло дека тоа беше нешто како во вистинските кина, но и не беше баш само некаква играчка. Се осветлуваше со електрична светилка, но немаше моторче да го влече филмот, со рачка се вртеше макарата на која се намотуваше филмот од другата макара. Тој имаше и неколку филмови, кратки, некои смешки, се разбира дека немаше звук. Како да беа откинати парчиња од некои филмови.
     Колку само додворувања ни требаше кај тоа дете за да измолиме некако да ни прикаже некој од неговите филмови. Се тегавеше, разгалено, сакаше да биде молено, за потоа со презир да нè одбие. А и да сакаше да ни го задоволи љубопитството – каде би можело да ни прикаже нешто? Во собата во која беше спикано целото семејство?
     Но, ние, во еден миг, како да дојдовме до некое решение: ќе направиме кино-претстава во читалиштето, кое и онака има затемнети прозорци, поради ноќните воздушни тревоги. Требаше само да измолиме некој од повозрасните, што беа одговорни за читалиштето, да ни го дозволи тоа. А тоа не беше тешко: таткото на еден од нашите другари беше во Управата. Гледајќи колку сите ние сакаме да ја приредиме таа кино претстава – се погрижија дури и да пронајдат преносен кино-апарат и човек кој ќе ни прикаже нешто. Од сето тоа, на крај испадна речиси ништо: видовме некои смешки кои беа тажни, на филм што постојано се кинеше, со нејасни звуци, како кркорење на крмак кога јаде од коритото со помија, недостигаше големата илузија на киното и со тоа што тука, меѓу нас, беше сместен кино-апаратот, го гледавме како најбичен електричен грејач на вода, или најобичен светлосен прожектор што некогаш шараа по небото во потрага по авионите кои нè надлетуваа.
     Остана така неостварена таа наша желба. Во меѓувреме, детето од Буњаковец се исели, со семејството, во некое село. Остана само сонот за наше кино.
     Каков беше мојот сон? Мислев, колку би било убаво кога би имал можност, да направам ѕидови од дрвени рамки облепени со дебели картони. Тоа не би била голема просторија – колку да влезат внатре моите двае-сетмина другари. Тешко ми беше да замислам како да се покрие сето тоа и да не се растури само од себе. На градбата, во моите мисли, затоа додавав некои диречиња, кои ги имавме во нашиот двор, одамна оставени и се чинеше никој не мислеше да ги употреби. Мислев – на главната улица имаше продавница за фото-апарати и таму имаше еднаш изложено и кино-апарат, нешто поголем од оној што го имаше детето од Буњаковец. Требаше да се најдат пари за да се купи. Ако се здружиме – ќе го решиме и тоа прашање. Во мислите тоа ми беше веќе решено. Собирав картони, картонски кутии, по дуќаните, мислев, еден ден ќе можам да ги исползувам. Собирав и летви, со кои би ги направил рамките на ѕидовите. Прибрав на сигурно една бела покривка за маса – за од неа да направам филмски екран. И постојано гледав во диречињата во нашиот двор, едно време се мислев да ги приберам некаде, да ги скријам од погледите на моите постари од дома. Какво големо беше моето разочарување кога, еден ден нив ги немаше! Кога се распрашав – дознав дека ги однеле во лозјето, да изградат колиба, старата се урнала сама од себе. Го преболев тоа, го смислував мојот сон со други можности. Еден ден се решив да појдам да видам дали уште е во витрината оној кино-апарат. Одбрав да појдам отаде Вардар во раните претпладневни часови, кога обично немаше тревога. Веќе од Старата чаршија ме пречекуваше пустош: затворени дуќани, непометени улици. А главната улица беше сосем пуста, само по некој заитан патник накај железничката станица, да фати некој од ретките возови, ако и тој успее да појде. Дуќаните затворени со ролетни или со железни решетки: витрината на фотографскиот дуќан беше токму така заштитена: таа беше празна, прашлива, само по некоја кутија на која биле поставани апаратите. Ни трага од кино-апаратот. Се тешев: сигурно сопственикот на дуќанот сета стока ја однел некаде, дома, или во некој склад, за да не ја изгуби, до колку бомба падне на неговиот дуќан. Така сите правеа.
     Се враќав назад и нови варијанти на сонот се појавуваа. Како и за сите наши игри и наши приказни. Мали, измислени сказни, кои ни беа скапо богатство, зашто само нам ни припаѓаа. Нашите убави тајни. Уште не бевме во возраст кога мислата за девојчињата ќе ни ги поттурне мислите за нашите јунаци од филмовите и од стриповите. Ќе ни ги поттурне, ќе ни ги потисне, но никогаш нема да ги избрише од нашето сеќавање, како што не се бришат од него големите сакања, болки, надевања, разочарувања, радости. Убавите приказни на детството така оживуваат заедно со нив.
     
ЈАЖАР
     Талкајќи сега по Стара чаршија, која не личи на онаа од некогаш, но која ме потсетува на тоа каква била некогаш, гледам овде-онде, меѓу други дребулии во дуќаните, обесено и по некое јаже – но во чаршијата веќе нема јажари. Денес јажиња се прават во некои фабрики. 
     Во годините пред Втората светска војна, сосед ни беше јажарот чичко Крсто. Тој беше човек со питомо светло лице, со мали руси мустаќи, повеќе снизок отколку со среден раст. Неговиот јажарски дуќан беше во спореден сокак од Старата чаршија, кој излегуваше на Бит– пазар. Моталото, со кое моташе подебели и потанки ортоми, јажиња и канапи, секогаш му беше среде сокакот пред дуќанот. Како што се издолжуваше суканото предиво од конопеното пасмо, така тоа се влечкаше вдолж сокакот и до десеттина и повеќе метри: потанките канапи се сукаа потоа во подебели јажиња, тие пак, утроени, учетворени, се сукаа во уште подебели ортоми, за на крај, онака како што мајстор Крсто смислил однапред, да направи клопчиња или поголеми мотаници од готовите производи. Но, тој овие работи ги изработуваше само во непазарни денови, кога малку минувачи поминуваа по сокакот. Во пазарниот ден, вторник, моталото се прибираше пред врата, а јажињата беа обесени околу врата – за да се знае дека тука има јажар.
     Чичко Крсто го паметам и по тоа дека тој му беше најблизок пријател на татко ми. Бидувајќи соседи, тие често се договараа да излезат од дома за на работа заедно, а и поначесто се враќаа од работа заедно. И си одеа поначесто на гости, на кафе-муабет. Барем така ми останало во сеќавањето. Впрочем беа другари од детство, речиси врсници. Но чичко Крсто се оженил мошне рано и децата му беа повозрасни од нас, зашто татко ми беќарувал подолго време.
     Во она време чичко Крсто купуваше коноп од скопските села во Блатијата (денес целиот тој предел, од Маџари до Катланово е исушен). често конопот го земаше нерасчешлан. па така во куќата на чичко Крсто го развлачуваа неговите деца, синот и двете ќерки, со големи четки со железни запци, едни широки други потесни, така што кога конопот ќе минеше низ три-четири раце, тој стануваше мек, свилест, светлив на сончевата светлина како руси коси. Така добро обработен, го ставаа во вреќи и го носеа на дуќан, за обработка. Чичко Крсто немаше помошник за работата на дуќан. Многу работи ги работеше сам. Понекогаш, на враќање од гимназијата, син му ќе поминеше откај дуќанот, за да му помогне два-три часа. А во пазарен ден, му доаѓаше на помош едната од ќерките, некогаш постарата, некогаш помладата: дуќанот беше претесен да собере повеќемина. Тој ден се појавуваа купувачите – селани од околните села, кои доаѓаа на Бит-пазар да продадат нешто, но и да купат нешто што им треба. А јажиња и ортоми секогаш требаат. Ќерката обично беше внатре, чичко Крсто надвор, ги пречекуваше селаните кои бираа од јажињата, ги тегнеа за да им ја испитаат цврстината, а чичко Крсто ги тегнеше уште посилно, за да им ја премавне недовербата на селаните, постојано сомничави дека сите од градот гледаат да ги измамат, да им продадат скапо лоши работи. 
     За време на војната, кога дуќаните и во Стара чаршија се отвораа само за неколку часа, а потоа, откако зачестија воздушните тревоги – повремено и само во некои денови, чичко Крсто го пренесе моталото дома, како и некои други алатки и така потоа, од време на време, моташе јажиња во отворениот двор спроти нашата куќа. И ние, децата, пуштени од училиште, без работа, оддадени на летните игри, кога тој работеше, се собиравме околу него и тој ќе ни дадеше по некоја обврска: да го вртиме полека чекрекот на моталото, да го држиме цврсто крајот на јажето, зафатен со штичка врз која беше ставен тежок камен, да внимаваме дали јажето се мота добро по целата должина, дали некаде не се скинал некој канап. За нас беше особено интересно да гледаме како од пасмото коноп се извлекува нишката, како таа, минувајќи низ прстите на чичко Крсто, се истегнува рамномерно, се смотува небаре сама од себе; како од облачето расчешлан коноп истечува тенка шурка светлина. А потоа помагавме и во натамошната работа, сè додека не се направи ортома, силна и дебела – ни збеснат бик да не може да ја скине. Денот ни минуваше брзо, зафатени со работата, ни остануваше само малку време навечер, да седнеме едни спроти други во дворот, или под некоја стреа, за да мечтаеме за световите што се наоѓаа од другата страна на отвореното небо, со ѕвезди исполнето. Ако имаше месечина – таа блескаше од сите страни и тогаш пеењето на ќерките на чичко Крсто како да доаѓаше одозгора, со некој екот од далечните пространства.
     Чичко Крсто го паметам и по тоа дека еднаш татко ми и тој ме поведоа на фудбалски натпревар, отаде Вардар, близу паркот. За првпат бев во едно големо мноштво луѓе, што ме возбудуваше и плашеше. Татко ми викаше и скокаше, а чичко Крсто само дофрлуваше по некој збор (нервозно?) скубејќи си го мустачето, гледајќи го натпреварот што не се одвиваше поволно за нивниот тим. На полувремето помина продавач на слатки и семки, напикани во една голема кошница. Бев почестен од татко ми со зашеќерено јаболко, а од чичко Крсто со сусамка, додека пак тие зедоа печени семки што ги луштеа со голема брзина.
     И потоа, таа година, татко ми почина. Гледавме како чичко Крсто оди на дуќан сам, и оттаму се враќа сам. И понекогаш ќе дојдеше со жената кај нас, на поседок. За имендени и слави, исто така се посетувавме. Меѓутоа, ништо не беше онака како порано.
     Зошто се присетувам на него, по многу години? Несомнено и затоа што во едно друго време и со едно друго искуство неговата судбина ми се чини посебно потресна и ми говори за тоа колку може да се биде неправичен спрема луѓето во едно време. 
     Само што поминаа деновите на краткотрајната војна, Германците им отстапија на Бугарите дел од Македонија. Тие дојдоа и со војска, и со полиција, и со службеници за по општините, и потоа и со управници на училишта, и со учители. Војната беше некаде далеку на запад, потоа и далеку на исток, чаршијата се отвори, проработија пазарите, наесен учениците појдоа во истите училишни згради, меѓутоа наместо на српски – се учеше на бугарски јазик. Но неколкумесечното привидно спокојство почна да се нарушува од повремени бомбардировки, обично ноќе, со повремени пукања и среде бел ден. Почнаа затворања, го затворија и Цветан Димов, наш сомаалчанец, го претепаа во полицијата и го вратија дома мртов.
     А на плоштадот се приредуваа паради, на кои нè водеа од училиштето. Многу свечености по повод доаѓањето на многу министри и други бугарски и германски големци беа повод да нè извадат од клупите, за да го зголемиме пречекот и поздравот на ваквите гости.
     И така во посета на Македонија еднаш дојде и претседателот на бугарската влада, Богдан Филов, со голема придружба од министри и високи чиновници. На плоштадот го видовме од далеку. Но, гледај, другиот ден пред нашиот голем двор – од кој потоа се делеа уште четири дворови на четири куќи – дојдоа полицајци и агенти: да нè затвораат некого? Не, пристигнаа неколку црни лимузини, од нив излегоа убаво облечени господиновци и појдоа кон куќата на чичко Крсто кој, исто така облечен свечено, ги чекаше пред врата, ги поздрави и ги покани да влезат внатре: пред врата останаа полицајците и агентите, кои се обидуваа да ги закачаат децата, но ние стоевме настрана, одамна исплашени од нивните неочекувани однесувања.
     Од овој од оној збор со нив, некои наши постари, придојдени во меѓувреме, разбраа дека министер претседателот лично искажал желба да посети еден вистински бугарски дом и да се запознае со едно вистинско бугарско семејство. Изборот паднал на чичко Крсто и неговото семејство, како и зошто – и тие не можеа да кажат. Визитата не потраа долго, можеби половина час и еве како гостите излегоа, се испоздравија и си отидоа. Постарите, ние децата, нагрваливме кон чичко Крсто, да чуеме од него што било и како било. Тој се насмевнуваше неодредено, со некоја замрзната насмевка, ширеше раце, па само рече: ете ми дојдоа гости, видовте, не беше ни слава, ни именден, ни друг празник, ама гостинот е секогаш добредојден кога ќе дојде добронамерно. Така е, нишаа глава нашите постари. А дома велеа: го зедоа на врат човекот. Бидејќи не беше јасно зошто токму чичко Крсто го одбрала власта за оваа пропагандна посета, бидејќи многу маалчани знаеја дека син му е во партизани. Не го знаеја ли тоа и од полицијата? Зашто, кога во јуни 1942 година синот на чичко Крсто матурираше, поседе со своето друштво до есента и потоа го снема. Дојдоа да го бараат, тогаш: чичко Крсто им рекол дека син му е појден во Софија, да се запише на филологија. Ако е така, рекоа оние од власта, кога ќе се врати – да поднесе молба за ослободување од војска: но да си обезбеди потврда дека е студент. Дали го барале и другпат – не знаевме: за тоа никој не зборуваше.
     Натаму, во следните неколку денови, се преприкажуваше настанот со посетатата на министер претседателот, а потоа и се заборави на тоа? Минуваа денови, седмици, години, војната сè повеќе ни беше тука, блокади и полициски претреси се повторуваа, чаршијата и пазарите не работеа, гласови се разнесуваа за борби по планините. 
     Но, по сè, дојде денот на ослободувањето на градот. Па по неколку месеци и крајот на војната. Одеднаш се откри дека – не само синот на чичко Крсто бил во партизани, туку и неговите ќерки биле скоевки. Дали чичко Крсто беше задоволен дека се откри вистинското лице на неговото семејство? Дека и секоја помисла некој да се посомнева во него дека не бил чесен Македонец – сега се гледа дека била неточна. 
     Времето сега бараше обнова и изградба на земјата, се организираа работни акции во кои учествуваа и стари, и млади, за расчистување на градот. Започнуваше времето на мирот, на ноќи и денови без прелети на сојузничките авиони, време без блокади и рации. Но почна едно време на судења на окупаторските злосторници и неговите соработници. Во исто време се подигнаа обвиненија и против воените богаташи, што беа казнувани со високи парични казни – за да им се одземе незаслужената добивка. Потоа следуваа и обвинувања на оние трговци кои ја кријат стоката и така создаваат вештачки недостиг од жито, зејтин, шеќер, но и од текстил и други различни производи – и сè заради тоа што беа донесени наредби за максимирани цени, со кои се заштитуваше населението од скапотијата. Па се зборуваше и за пронаоѓање на канти со злато, за откривање на скапоцености во домовите на побогатите граѓани. Се вршеа конфискации на имоти за чие потекло сопствениците немале докази. Новата држава имаше потреба од средства, па на тој начин и ги прибираше. Од друга страна, со спроведување на ваква правда, го задоволуваше големото мноштво сиромашни луѓе. Всушност со ова луѓето се изедначуваа во сиромаштијата. 
     Се организираа избори, пролетта реонски и градски, наесен и избори за Уставотворното собрание на Демократска федеративна Југославија. За овие избори се вршеа големи пропагандни подготовки, за да се оневозможи избор на кралевите приврзеници и да се обезбеди создавање на република. Синот на чичко Крсто се појави во униформа и со капетански еполети, се испоздрави со соседите, се покажа на неколку маалски конференции, зборувајќи за борбата за слобода на македонскиот народ и дека нема сега да дозволиме враќање на омразената и предавничка монархија. А неговите сестри скоевки беа зафатени со работа околу агитацијата за нашите кандидати, барајќи од куќа во куќа да се гласа за нив, да не се даваат гласови во ќоравата кутија на монархистите.
     Што се беше случило, во меѓувреме, та наеднаш на конференцијата во нашето маало да стане еден агитатор од реонскиот комитет и да рече: ние не смееме да дозволиме да гласаат оние кои соработуваа со окупаторот, кои се изјаснија како непријатели на денешницата. Нив ги има и овде, во ова маало. Не сме за тоа да се бркаат по секоја цена вештери – но еден е овде и да го истераме од овде! – и покажа на чичко Крсто. Луѓето се вџашија, што обвинение пак е сега ова? Каков непријател е тој? Кои гревови ги има на душа? Кого предал? Ако децата му се комунисти, борци за новото, како може тој да биде предавник? И непрашан – реонскиот агитатор одговори на сиве овие можни прашања: и не заборавајте – ова беше борба во која и син беше против татко, и брат против брата, и род против рода! Борбата ги оддели на две страни и многу семејства! Затоа, ценете ја постапката на секој поодделно: овој човек овде беше го почестил еден од најголемите непријатели на нашиот народ – злосторникот Богдан Филов! Окупаторите добро знаеја кои луѓе се нивни – еве ви еден од нив. И затоа – да гласаме да му се одземе правото на глас!
     Сите молчеа. И чичко Крсто молчеше, блед и со помодрени усни, се гледаше дека немаше сили да каже нешто. И неговите ќерки беа стаписани. И никој не гледаше во него. Како сите и тој гледаше во прстот што застрашувачки покажуваше кон него. чичко Крсто стана, се провлече меѓу клупите со испоседнатите луѓе – негови соседи, пријатели и роднини и излезе од просторијата. Како да му беше задушно, се фаќаше за јаката на вратот, небаре му е тесна и го стега, очите му беа светли како да се пливнати во солзи кои сè уште не потечуваа по образите. Некако стигнал до дома. Неговата жена, тетка Петра, кажуваше дека легнал на миндерот, се припокрил со палто, без збор да изусти. Страв, страв му легнал на срцето, тоа денес може да се сфати, страв дека ќе му страдаат децата, во она матно време.
     Така чичко Крсто го изгуби правото на глас на изборите есента 1945 година. Беше осуден и на губење граѓански права во текот на пет години. Го истрпе сето тоа, со малку постегната става, како да беше свестен дека и ова треба да се издржи. Не сакаше да се жали. Но, не сакаше ни да се дружи со луѓето. Дали дека им забележуваше оти, со нивното молчење, помогнаа да се стори неправда кон него, или пак не сакаше да ги доведува во опасност со своето дружење со нив? Бидејќи децата му останаа тоа што беа (за нив немаше никакви последици?), се помири со мислата – барем ним да им е добро? Како ли изгледаше тоа што ќерките останаа уште некое време со него дома, бидејќи едно по друго следната, 1946 година се омажија и излегоа од татковата куќа? А синот, како офицер и онака не беше тука, беше на служба некаде во Босна. Не видовме да му доаѓаат, не знаевме дали со жената одат кај своите ќерки. Со тетка Петра беа сами, понекогаш молчеливо зафатени со работа околу цвеќето во градинката пред куќата. Тој веќе и не одеше на работа во дуќанчето. Можеби заради случајот, а можеби и затоа што во тоа време почна кампања занаетчиите, бакалите, ситните трговци (крупните веќе беа без нивниот имот), да се обединат во кооперации: во нив влегуваа божем доброволно, ама од немајкаде, кројачите со своите машини за шиење, чевларите со своите чекани и калапи, касапите со ножовите, сатарите и ченгелите, бакалите со она малку стока што ја имаа по дуќаните. И требаше во тие кооперации да се работи според нови системи – кај кројачите, на пример, едни требаше да шијат пешеви, други грбови, трети ракави, четврти јаки и џебови – и сето тоа требаше да се сложи во едно палто. Така било во модерната индустрија.
     Но, кај јажарите какво здружување можеше да се направи? Ги имаше двајца, од кои едниот беше чичко Крсто, другиот престар и поради тоа одамна откажан од вртењето на моталото. А и се донесуваа готови јажиња во кооперативните трговски дуќани, некаде од Србија. Во тоа време повеќе не се велеше бакалница – туку кооперација: ајде, појди дете до кооперација и купи четврт кило сол! – се разбира, ако ја имаше.
     На сето тоа, по две години, чичко Крсто се разболе: се движеше тешко и некако изгубено, се смешкаше неодредено накај нас, децата, окото му просозуваше – од радост ли? или поради друго? Дали го јадеше и дали конечно го изеде маката заради срамот што му беше залепен на образот, заради неправдата што му беше сторена? Времето беше такво што често, на некој што се жали на неправда, да му се случи уште поголема неправда, зашто погорните судови можеа и да ја наголемат казната донесена од подолните. Општеството имаше големи цели и тешко му беше да се соочува со судбината на единката. Народот беше битен. Народот – тоа беа сите. Се разбира оние што добиле право на глас. Другите беа нездрави делови од тоа единствено тело, што се одвојуваа од него со остар рез.
     Како да ја завршам оваа приказна? И како да ја направиме да биде посебна, неспоредлива, исклучителна, за да го гибне срцето на оние што ќе ја читаат? Не еден човек бил прегазен од историските настани, не еден бил неправедно заборавен, не еден бил неправедно суден од луѓето, па ете и чичко Крсто е една од оние случајни и неизбежни недолжни жртви. Според тоа, кажаново е кажано не само за да се стори нешто за да се исправи неправдата спрема чичко Крсто, туку и за да се присетиме на човекот кој му беше пријател на татко ми и кој работеше еден занает што е одамна исчезнат од Старата чаршија во Скопје. 
     				
БЕРБЕР
     Првите сеќавања на одење кај бербер, секако ни се поврзани со острите кратки влакна, кои по стрижењето ни останале на вратот и покрај наметката околу него, со која би требало да бидеме заштитени од нив, и покрај четката со која на крај мајсторот ги чисти од нас, за потоа да ни рече – Наздравје стрижење! По излегувањето од берберницата, што повеќе чепкавме околу вратот, тие влакненца слегнуваа сè подолу по грбот и тоа нè правеше сè понервозни, дека не можеме да ги отстраниме. Патот до дома беше долг, толку колку што требаше да ни се надрочат очите со солзи, кои сами бликнуваа кога мајка ни ќе нè пречекаше насмеана, не-како безгрижна спрема нашата состојба, што нè навредуваше и ни го поттикнуваше плачењето. И згора на тоа – ќе нè потчукнеше по голата глава, за потоа, сфаќајќи конечно дека сме нешто многу нажалени, дека не ни е до шега, бргу-бргу да почне да нè расоблекува, да ги засучува ракавите и еве нè во коритцето во кое веќе имаше топла вода. Нè земаше во своите раце, ни ја миеше главата, ни ја миеше снагата, нè ослободуваше од влакненцата, од тегобата во душата, нè плакнеше и еве последните солзи истечуваа заедно со чистата вода, која се обидувавме да ја лижеме околу устата, протегајќи го јазикот, заборавајќи на притисокот што сме го чувствувале, додека нè воделе на бербер и одново бевме расположени за игра.
     Моето сеќавање на одење на бербер е поврзано и со едно посебно чувство на навреденост, изгубеност, пониженост и ожалостеност. Притоа се потсетувам на времето пред да појдам на училиште, во прво одделение. Тоа беше годината кога мојот постар чичко се ожени. Стрина ми беше убава, секогаш со уредна фризура, убаво облечена, никогаш во домашни фустани, како баба ми и мајка ми. Ново сито на клин виси? – Нам, на децата, стрината ни се допаѓаше и со умеењето да прави колачи. Во куќата се правеа слатки, но тоа беа обично баклава, теспиште, араванија, кадаиф – сè обилно попарени со густ шербет. Се правеа и разновидни гурабии и понекогаш и сутлијаш. А нашата млада стрина правеше торти, како и ситни колачи – сè со путер, ореви и чоколада, онакви какви што, со гладни очи, ги гледавме во најголемите слаткарници во градот, отаде Вардар, на главната улица. Па затоа поначесто се врткавме околу неа, очекувајќи таа да нè изненади со нешто ново, што го научила во училиштето за домаќинки, во кое одела пред да се омажи за чичко ми.
     Јас ѝ бев миленик на стрина ми, можеби затоа што бев најстаро дете во куќата, или пак и затоа што бев и прво, па машко дете, што се очекуваше да го има и таа. Па од некој мерак можеби, да има син за кого ќе се грижи, кога ми потпорасна косата и беше време да се стрижам – таа не даде, рече – Нека му расне, ќе му направам фризура. Мајка ми беше готова да се спротивстави, да рече дека голата глава се мие полесно – таа има три деца за капење и нема да ѝ биде лесно уште и да се грижи за нивните фризури. Но, јас веројатно сум ја погледнал со солзи во очите и можеби тоа и ја предомислило да не влегува во расправија, па само рече – нека му биде, та и онака наесен ќе го стрижат, кога ќе појде на училиште.
     Така ја добив мојата прва фризура. Стрина ми долго и внимателно ме чешлаше секој ден, квасејќи ми ја косата, дотерувајќи ми ја околу ушите, над челото, на тепето, некое време врзувајќи ми на главата и тенка мрежичка, за инаетливите влакна да се привикнат на ред. Секако дека тоа ја забавуваше, ѝ го исполнуваше времето, што на една млада жена сигурно ѝ било долго, во една куќа и едно домаќинство во кое имаше повеќемина и за неа немаше многу работа. Денес тоа, секако го знам и го толкувам поинаку, а тогаш мислев само на тоа дека се чувствував необично и несомнено возбуден од галењето на нејзините раце, под кои се обликуваше мојата коса, малку брановита, поделена со патец на левата страна. Со време огледалото го откриваше мојот лик низ друга слика, што сè повеќе ми се допаѓаше. Стрина ми се радуваше, потпевнуваше, гледајќи ме, јас пак се топорев на столот додека таа ме чешлаше. Сè почесто седев дома со неа. Затоа мајка ми, напати, ќе ми се извикаше налутено – што севезден седиш дома, што не излезеш да си играш, како сите деца, да не сакаш уште и скутале да ти опашам! – Стрина ми благо ме подучуваше: мајка ти има право, излези малку на воздух. Јас неволно послушував. што да правам надвор со децата? Да се туркам со нив по снегот, да паѓам на лизгалката, да си ги намокрам панталоните, да си го извалкам капутчето? Згора на тоа, капата со ушанките ми ја смачкуваше косата, кога си доаѓав дома и ја вадев од глава, пред огледалото – што да видам, од фризурата не останало ништо!
     Така минуваа деновите: од Божиќ до Ѓурѓовден, од Ѓурѓовден до Петровден, од Петровден до голема света Богородица, на 28 август 1938 година. Меѓу старите фотографии од тие години, има една што е снимена токму на тој ден, кога чичко ми и стрина ми ме поведоа во Љубанци, на селскиот празник. Појдовме со домашното чезе, седалото беше покриено со шарено чергиче, јас бев седнат насреде и кога излеговме, по Бутел, на љубанечкиот пат, Дорчо почна да нè влече пругоре, низ пре-дели што првпат ги гледав, кои ми се откриваа со ожнеани ниви и честаци, а сртот на планината, кој се чинеше не многу далеку од нашето маало – сега сè повеќе се оддалечуваше пред нас, како што просторот се раздиплуваше пред нас, отворајќи долчиња и рамнини кои нашиот поглед од градот не можел да ги открие. Кога наближивме до селото, се слушаа свирки кои, како што слегнувавме накај средсело, така се гласеа сè посилно. Две свирки и три ора се виеја од двете страни на мовчето кое поминуваше преку рекичката и ги поврзуваше двете половини на селото. И ете тука некаде еден фотограф, кој излезе дека се знае со чичко ми од чаршијата – нè нареди, нас тројцата – а од двете страни уште по една селанка облечени во љубанечка носија, со шамии врз главата. На фотографијата чичко ми има бела шапка на главата, стрина ми е со нејзината ситно накадрена фризура, а јас со својата уредена коса, со два брана благо разбранувани над челото.
     А на први септември таа година – заодев на училиште. До таму ме доведе баба ми, зашто имав некој страв од училиштето, дали поради тоа дека очекував дека децата ќе се туркаат низ дворот, па и мене ќе ме препнат и ќе паднам во правот, ќе се извалкам, или пак затоа што претчувствував дека доаѓа едно друго време, поинакво од она во кое дотогаш сум живеел – време во кое ќе се најдам меѓу врсници кои нема да ме галат, време во кое ќе се соочам со учители кои спрема мене нема да ја имаат благоста на моите родители и домашните. Училиштето беше спроти Саук чешма, околу која се плетеа и расплетуваа повеќе улички. Тоа не беше далеку од нашата куќа, та тоа беше Чаир маало, исто така, но сепак за нас што бевме на друга улица, тоа беше сосем инаков простор, нешто сосем друго, зашто за децата секое оддалечување од нивната улица е влегување во некој друг, непознат свет, кој сам по себе е опасен. А влегувањето во училиштето беше и прекршување на времето – меѓу она што било и она што ќе биде. Како детето да не биде уплашено од сето тоа!
     По два дена, учителот, еден строг средовечен човек, со тешка рака, ни рече – Утре ни доаѓа санитарна инспекција. Сите машки да се истрижат до кожа, а девојчињата да си ја скратат косата. Никакви прцлиња во кои ќе се котат вошки!
     Дома дојдов уплакан, така со очи полни солзи влегов во кујната, зашто бев исплашен од наредбата на учителот – сите да се истрижеме. Стрина ми ме успокојуваше: не грижи се, кога ќе дојде чичко ти, ќе одиме до лекар, ќе побараме уверение да не се стрижеш. Мајка ми се обрецна: детето ми е здраво, нема зошто да оди на лекар, како и за сите деца – така ќе биде и за него! – Мајка ми вриеше од лутина и беше готова на караница, да рече уште нешто, но стрина ми ми ја пушти раката, се насмевна некако како да бара извинување од мене, некое разбирање за нејзината немоќ, во случајов – и си отиде во својата соба. Јас така останав сам, не знаејќи што да правам. Мајка ми ми се извика – ајде оди на бербер. Довечер ќе згрејам вода да те искапам!
     Јас не отидов на бербер. Мајка ми фрчеше од лутина. Ми беше лута мене, ѝ беше лута на стрина ми, му беше лута на целиот свет: Утре јас ќе те водам на стрижење и тоа ќе те земам за уши и ќе те седнам на столот пред него!
     Утредента, во светлиот сончев ден, училницата светеше уште посилно од голите глави на моите соученици. Само јас и едно Ромче од Тенеќе маало, не бевме истрижани. Тој беше постар од сите нас, имаше дванаесет години и имаше многу долга коса, обликувана како кај Тарзан. Учителот го праша – зошто не си се истрижал? Тој стана од клупата: Ме боли главата, доктор ми рекол да носам коса. – А ти? – учителот се сврте накај мене. Јас немо стоев, немав никакво објаснување. Учителот нè седна и без понатаму да не прашува нешто, си го почна својот прв урок. Ми се чинеше дека луњата поминала, малото срце, стегнато од страв, се отпушташе. часот помина, бевме на одмор па повторно на час, дали учителот подзаборавил на она што ни го кажал вчера?
     При крајот на третиот и последен час, во училницата влезе една жена во бел мантил, тоа беше санитарката од школската амбуланта. Беше насмеана, поминуваше од клупа до клупа, ги прегледуваше косите на девојчињата, стрижените глави на момчињата, ги ширевме прстите да види да не имаме шуга, да не сме крастави. И откако го заврши прегледот, се сврте весело кон учителот: добро е, децата се чисти. Ама што правиме со овие двајца – и со очи покажа кон Ромчето и кон мене. Учителот рече – се знае. Поседоа како да чекаа нешто. Влезе берберот, кај кого одев на потстрижување, еден од нашите соседи, чија берберница беше во улицата во која живеевме. – Има ли овде работа за мене? – и тој праша некако весело. Тие му покажаа: овие. Тој го зеде Ромчето за рака, се обидуваше да го седне на едно столче, но тоа се тргаше. Со една тешка шлаканица учителот го смири. Од едно картонско куферче, берберот ја извади машинката за стрижење и му направи бразда среде фризурата, поминувајќи двапати по главата. Ромчето рипна, излезе од училницата и никогаш повеќе не го видовме во училиштето. Сега мене ми беше редот. Санитарката ме погали по главата: што му е убава косата, ајде да не му правиме бразда, сам ќе оди кај берберот да се истриже, нели? – се сврте кон мене. Јас исплашено потврдив со главата. – Ете така, се договоривме, рече таа. Но учителот се спротивстави: Непослушните треба да бидат казнети! – Санитарката ме погледа уште еднаш, слегна со рамениците, како да сакаше да каже – што можам јас да правам! – и си излезе. А берберот и мене ме седна, и мене ми помина со машинката среде глава, и мене ми направи бразда: Ајде, попладне дојди кај мене на дуќан, за да ја довршиме работата – се обиде да се пошегува.
     Часот заврши. Јас не станував од клупата, сè така наведнат, со стиснати очи, со задржан плач. чекав да си отидат сите, да нема никого во училницата, во училиштето, во училишниот двор. Беше четврток, кога не одевме попладне на настава. Сè стивна околу мене, мислев – веќе никого нема и излегов на улица, држејќи ја врз глава школската чанта. Така сакав да ја скријам браздата во мојата коса. И не помислував на тоа дека така изгледав исто толку необичен за луѓето, како и да одам со отскриена глава.
     А дома, кога мајка ми ме виде, стисна уста, дали за да не ми се насмее, дали за да не ме искара. Само нишна глава. Се облече, ми стави капа на главата, ме зеде за рака, рече – Ајде одиме кај берберот. Тој беше сам, читаше некој весник: кога ме виде – стана, бргу-бргу ме смести на столот. Тогаш за првпат се видов во огледало, видов што било сторено со мојата фризура: браздата сред неа беше како некоја рана, како некој да ме удрил со секира по глава! Сликата ми се чинеше ужасна, си личев на затвореник, бележан за да биде препознаван насекаде. Тоа како да беше некој друг, не јас каков што се знаев. Длабоко ме заболе некое чувство на пониженост, како да ми запре срцето, некоја грутка ми одеше од стомакот накај грлото – зар сега ќе повраќам? Повраќањето отсекогаш ме плашеше, зашто тоа доаѓаше како последица на некое разболување. Се гледав во огледалото, се соочував со некоја навреда, очите ми солзеа – а не плачев. Берберот брзо ми ја соголи главата, прекутрупа поминувајќи со машинката, како да сакаше да ми го прекрати мачењето пред огледалото. Дури потоа продолжи да ме дотерува по ред. Така, сега бев со гола глава, онака каков што бев до пред десеттина месеци, а на што како да бев заборавил.
     Од тој ден почна ново време за мене, во кое обврските во училиштето сè повеќе ми го одземаа вниманието. Убавините на првото детство беа потиснати од некои нови доживувања: најголеми беа оние што беа поврзани со откритијата на нови светови, за кои ни говореше учителот: она што порано сме го гледале попатно, сега ни се покажуваше со други особености: дождот, тревата, бубачките, небото, планините, водите – полека стануваа поими, кои некогаш сме ги имале само како слики. Откривањето на приказните во книгите – сосем други од оние што ни ги кажуваше баба ми – нè возбудуваше, световите од учебниците и световите од приказните се измешуваа во еден свет кој нè исполнуваше исцело, ни ја раскрилуваше фантазијата, ни ја хранеше мечтата, ни ја растеше желбата за други простори и други светови.
     Бев одличен ученик, внимателен на часовите, уреден во уроците. Но учителот никогаш не ми се смили. Тој како да се обидуваше да направи некое помирување, со тоа што, од време на време, ќе речеше пред сите дека јас сум му најдобриот ученик. Меѓутоа и таквите пофалби не ја намалија мојата навреденост, па дури и омразата спрема него и, над сè, стравот од него, што ме поттикнуваше да бидам уште подобар во учењето, зашто само така можев да се одбранам од некоја нова навреда.
     Кога ја завршивме школската година и по долго и убаво лето, полно со сонце, со игри, со соништа во топлите ноќи – се вративме во училиштето, дознавме дека нашиот дотогаш учител бил преместен во некој друг град и дека ќе имаме нова учителка. Којзнае како се чувствуваа другите, но јас бев задоволен дека него го нема повеќе, дека никогаш повеќе нема да го сретнам во животот. Се чинеше дека со тоа навредата и понижувањето ги немаше повеќе, остана само некое бледо сеќавање за нив.
     А што всушност беше сторил тој? Само ја казнил мојата непослушност. Тоа беше во ред. Меѓутоа, тука имаше уште нешто: ми се чинеше дека казната врз мене беше извршена со некаква негова злоба, со некакво негово задоволство, за така да ме изложи на еден долг и мачен подбив меѓу моите соученици. А тие навистина подолго време ме исмејуваа поради тоа и ми измислуваа разни прекари, кои можев да ги надминам само со тоа што ќе бидам подобар од сите нив, најдобар меѓу сите нив.
     			
     Многу години поминаа оттогаш. Дојде време кога бев и повозрасен ученик и можев да имам коса која ќе ја дотерувам во фризура. Она прво секавање на берберот, сепак остануваше, затоа што и натаму, по секое потстрижување, влакненца се пикаа во ушите, во вратот. Но сега тоа се прифаќаше како нешто неизбежно и не беше поврзано со стравот од стрижењето. По завршувањето на гимназијата и матурирањето, дојдоа студиите. Едно растење исполнето со радостите и тагите на младоста кои што сеќавањето ги задржало како слика од некоја Аркадија. Поминаа и студиите, низ кои созревавме, осознававме нови работи, создававме нови пријателства и наклоности. 
     Се погоди така што дипломскиот испит да ни биде закажан една седмица по рокот кога требаше да одам во војска. Одлагањето ми беше потврдено во воениот отсек. Па така јас ги испратив некои мои другари во војска, а самиот дојдов во единицата, во Сараево, со повеќе од две седмици задоцнување. Сè до влегувањето во касарната – не чувствував ништо необично. Патувањето ми беше како и секое друго патување во тоа време, со мачни префрлувања од Белград до Винковци и оттука до Сараево. Особено тешко беше влечкањето на војничкиот сандак, со какви тогаш се одеше во војска: дрвени, гломазни кутии со метална рачка која ја сече дланката. Но еве ме, и покрај сè, на перонот на железничката станица во Сараево, оттука со трамвај накај Илиџа. По пат беше постојката на која требаше да слезам и веднаш пред мене беше влезот во касарната – еден огромен простор ограден во четириаголник со зданија подигнати во времето кога во Босна владеела Австро-Унгарија. Не требаше многу да чекам, за да ме одведат до командата, каде што го добив распоредот на четата на која требаше да ѝ припаѓам.
     Претходната ноќ, за време на патувањето, ја бев поминал во полусон, заспивајќи и будејќи се наизменично. Умората од таа полусвесна состојба, се чини дека беше ги потиснала во свеста сосема, до крај, оние мои чувства што ги имав при разделбата со моите, со другарите. На перонот од скопската железничка станица не ми беше баш убаво дека одам некаде каде што требаше да поминам цела една година како во прогонство. Но, по патот, се обидував да воспоставам некоја рамнотежа во духот: целиот машки свет поминува низ тоа, добро е човек да е здрав и да биде војник, каков што си е редот. Треба да сфатам, мислев, дека една година е ништо во човековиот живот, ќе помине бргу, не е затвор, толку луѓе сме испратиле во војска и додека се свртиш – еве ги пак дома. Сето тоа го мислев и дремев.
     А утредента во касарната ни на тоа не мислев, затапен од умората, само чекав да се откачам од сандакот што ме удираше постојано во колено, додека го носев, местејќи го од рака в рака, одморајќи ги и дланките во кои се засечуваше тенката алка за носење. И ме одведоа кај четниот старешина, постар водник, крупен и висок човек, малку подздебелен, кој поради тоа, или и поради некои движења, поради гласот? – делуваше некако женскасто. Ми рече да си изберам панталони, блуза и шинел, како и цокули, од четирите купови во неговата соба-канцеларија-склад. Најмалите панталони ми беа за еден број поголеми, блузата еден број помала, шинелот исто така преширок и предолг. Сето тоа било носено и носено од други војници, додуша испрано, но некои мрсни дамки останале овде-онде, особено на панталоните: тоа ти е од маслото за подмачкување на пушките, објасни лежерно водникот, како тоа да може да ме утеши. Ме задолжи со опремата и ме испрати со дежурниот војник – “Прво код брице, а онда у купатило!“ – и ми тутна една кошула и долги гаќи, прани но непеглани, исто така. И едно калапче сапун – тоа ти е за цел месец! Бев предмет кој го водат од место до место. Во сето тоа имаше некој ред, несомнено, кој уште не го знаев, кој ми престојуваше да го научам.
     Прво кај берберот: ме зеде едно војниче, кое му помагаше на мајсторот-цивил во воена служба, како што тоа се викаше. Мајсторот бричеше еден офицер и само со рака покажа каде да седнам. Од каде си? – праша војничето, ставајќи ми ја околу вратот белата крпа. – Од Скопје. – А јас сум од Прилеп, извика радосно војничето. Мајсторот го погледна, а тоа се правдаше: земјак ми е, мајсторе.
     Кога ја зеде машинката и почна со стрижењето на мојата коса, прво што го стори беше – да ми направи бразда среде главата! Да ме бележи! Да ми даде на знаење дека сум затвореник затворен за една година, што ли? – Не! – речиси извикав, кога во огледалото ја видов сликата на седумгодишното дете, расплакано, навредено, понижено, длабоко повредено со тоа што со сила му ја менуваат ликата. Војничето запраша: Да нè ве скубе машинкава? Сега ќе ја подмачкам.
     Не, машинката не ме скубеше. Како да му објаснам дека само бев погоден, во еден миг, од едно сеќавање, дамнешно, заборавено, или само напати оживувано во разговори, на начин на кој се раскажуваат згоди и незгоди од животот, со смеење, со шегување, но и со некоја носталгија за едно поминато време на невиност. Овојпат, меѓутоа, тоа не беше сеќавање, тоа беше погледнување во еден лик од некогаш, кој се повторува сега, некое отворање на раната која што се чинела зарасната, некое сеќавање на длабока болка.
     Војничето продолжи да ми ја стриже главата, јас се гледав во огледалото, солзи ми навираа в очи, полека се лизгаа низ образите. војничето не сакаше да го забележи тоа, сè така наведнато над мојата глава. Можеби и нему му се случило нешто такво?
     Не, тоа веќе не бев јас, од огледалото ме гледаше некој со гола глава, на која ушите беа налепени како рачки на грне. Сосе косата од мене беа истрижани, изгребани некои работи што времето ги таложело врз мене и што со новите наслојки од мене направиле некој човек под кој имало друг? Сега да ме видеа и најблиските – не би ме препознале. Во мене беше живо само сеќавањето на детето погодено од слична навреда, на сличен начин понижено, што предизвикало слична болка?
     Со време, кога сме поодраснати, подостарени, со поглед кој, свртен наназад, ни открива повеќе отколку кога сме гледале напред, зашто назад ни се искуството и утехата, а напред ни е стравот од иднината, – со време научуваме дека има некои движења кои ни предизвикуваат вкочанетост во половината, дека има зборови кои ни предизвикуваат одредени сеќавања и сеќавања кои ни предизвикуваат одредена болка. Залудно е да се обидуваме да ги одбегнеме тие предизвици, зашто сепак и тие се составка на нашето битие.
     Пресоблечен, војник во туѓа облека, обиколен од другите војници, што за тие две седмици (колку што дошле порано од мене овде) се привикнале некако на новото живеалиште и на новиот ред на живеење – не можев да го поднесам нивното меѓусебно задевање, нивното смеење на ништо и за ништо. Излегов во дворот, веќе беше темница, небото беше чисто и ѕвездено. Зар може тоа да се истите ѕвезди од она небо што е над мојот град? Сè ми беше туѓо и неприфатливо околу мене. Ништо не познавав и препознавав. Само едно одредено чувство, што беше преизвикано од она длабоко сеќавање на браздата во косата, кое печеше како жива рана, ме исполнуваше сиот: тоа е мојот межник во времето, таа бразда, знак за промена, за почеток на ново животно доба. Една навреда и едно понижување се појавуваа заедно со неа, меѓу раното детство и созревањето во момче, и меѓу младоста и годините на созревањето, што ќе бидат исполнети со нови обврски, кои ќе го препокријат тоа сеќавање, до следниот межник?

БАКАЛ
     За нас, децата, бакалниците беа некое чудесно место во кое можеше да се пронајдат секакви работи, од бонбони и локуми, до клупчиња канап за правење летала. Во Чаир ги имаше неколку, на иста улица едни спроти други. Меѓу нив беа продавниците за зеленчук и овошје, млекарниците во кои се продаваа и слатки, фурните и лебарниците и крчмата на чичко Димче Дебелото. Дванаесеттина-тринаесеттина продавници, доволни и предоволни за целото маало, зашто голем број од луѓето си имаа коза или крава за млеко, зашто сами си месеа леб, сами си имаа градини со зеленчук и овошни дрвја во дворовите. Во Чаир имаше многу луѓе кои работеа како исполџии: земаа земја под наем кај некои бегови, ја обработуваа и наполу го делеа приходот. Некои пак имаа и своја земјичка, на која садеа и за домашни потреби, и нешто малку и за продавање. Оттаму, во некои куќи се чуваа коњи и волови, како запрежен добиток и добиток за орање и за вадење на градините. Во многу дворови на земјоделските семејства имаше штали, како и амбари и сенарници, во кои се прибираа житото, сламата, сеното.
     Други пак беа занаетчии, мошне често сандалџии, кои со време се приучуваа и за правење чевли. Ги имаше и кројачи, и тенекеџии, и колари, и казанџии и уште и јажари и самарџии, и јорганџии, и кафтанџии, и везачи и оние што отпечатуваа платна за везење на покривки, милјеа, “куварици“ што извезени и закачени во кујната, им обрнуваа внимание на домаќинките: “Куварице мање збори, да ти ручак не загори“, или: “Када добар муж куќи доѓе, жени свака брига проѓе“... А имаше и бакали. Најголемата чаирска бакалница ја држеше тетин ми Васил, кој беше женет со нашата најстара тетка Софија: со неа тој имаше два сина и три ќерки и сите живееја во една куќа под Гази Баба, со широк двор во кој, по жетвата, се вршеше жито – пченица и јачмен. Во дворот имаше три куќи, во кои живееја браќата деленици, еден амбар, штала и сенарник и сето тоа беше еден огромен простор со многу одаи, со многу скриени катчиња, простор за различни игри.
     Тетин ми Васил беше, пред сè, зафатен со бакалницата: но гледаше да спечали нешто повеќе и со секаква друга работа, бидејќи на плеќи му беше бројно семејство. Како што животот го принудувал, така ги менувал занимањата: учел за папучар, правел и чевли, бил калфа но не стасал до мајстор, зашто, кога му требало, не можел да најде дуќан за работа. Така некои алати од тоа време, кога бил чевлар, му останале и ги чуваше за да прикрпи по некоја обувка на домашните, особено на децата да им стави железни налчиња на прстите и потпетиците, за помалку да ги абат чевлите. Тогаш опашуваше една кожена престилка, за која не се знаеше колку е стара, веројатно наследена од некој негов мајстор: тука му беа и сите други алати, меѓу кои нас, децата, најмногу нè интересираа чеканот, клештите и неверојатно остриот нож со кој го сечеше ѓонот.
     Но, еден ден, кога веќе немал никаква работа како чевлар и веќе немал надеж да биде самостоен мајстор со свој дуќан – неговиот чичко, татковиот брат, беше паднал болен, го удрила дамла, ама не умрел, туку само останал неподвижен во леглото. А тој негов чичко беше бакал, ја имаше токму оваа бакалница во која работеше чичко ми Васил. Во неа работеше и синот на чичкото, кому, не можејќи сам да биде во дуќанот, му го повикаа на припомош братучедот, додека чичкото да се приподигне од креветот, додека не си дојде на себе. Така, тетин ми Васил дошол во бакалницата и во неа остана сè до староста. Зашто со неа му појде работата.
     Кога чичко му малку се приподигна и кога виде како тетин ми Васил работи во дуќанот – му рече да остане тука, ако сака. На чичкото му беше фатена целата десна страна, па одеше со тешкотии, влечкајќи ја десната нога, не можејќи да ја подигне десната рака. Дури и устата од десната страна му беше малку подискривена, поради што зборуваше со мака и по малку нејасно. Тој не можеше ни да стои, а бакал кој не може ни да оди, ни да стои – како да ги услужи муштериите?
     Со време братучед му отвори друга работа: стана трговец со брашно. Тоа му беше полесно, зашто брашнарницата не беше бакалница со недобројни артикли, туку само со жито, пченка, зоб, брашно, со кои вообичаено се тргуваше во големи количини, со фурните и мелниците. Така тетин Васил остана сам во бакалницата, со чичкото кој седеше зад касата, кој наплатуваше од муштериите, кој ги водеше сметките во еден тефтер – колку што можеше со левата рака и кој ги правеше нарачките. Откако беа поминале војните: и балканските, и светската, полека почнаа луѓето да си доаѓаат на себе и имаше малку повеќе и стока, и купувачи. Така бакалницата се наполни, едно време и се преполни со сè и сешто: од шеќер, масло, сапун, до бои за конци и чевли, до коломаст за арабите, до шеќерчиња и бонбончиња за децата, ванила, канела, каранфилчиња и миризливи оревчиња за младите модерни домаќинки, кои сè поретко правеа баклава, кадаиф, шеќерпаре и теспиште, туку некои нови, модерни колачиња и пандишпани (кој да открие дека тоа доаѓало од француското – шпански леб!), некои торти со чоколадни филови и кремови. Ако некој муштерија побараше нешто што до тогаш го немало во бакалницата: врвци за чевли, вазелин за коса, помада за раце, миризлив сапун, маслинки, копчиња, ластик, игли, тегли, специјален прашок за брзо и бело перење Радион (му требаше време да сфати дека тоа, всушност на македонски би било Работитој) – сето тоа и многу што друго се набавуваше и така бакалницата имаше илјада и еден артикал – како што тоа си ги рекламираа своите дуќани некои трговци од другата страна на Вардар, во новиот дел на градот.
     Тетин Васил му стана ортак на чичко си: сега можеше и да се ожени со мојата тетка Софија, на која ѝ падна во дел, од дедо ми, една нива во Бутел, мираз за мажачката. Така, кога чичко му повеќе не можеше да се занимава со работата – се спогодија токму таа нива да биде откуп за бакалницата: беа блиски, не беа во кавга, братучедот беше задоволен од својата брашнарница, па така спогодбата беше стокмена на задоволство на сите. Тетин ми, дури и во стари години, не забораваше да каже дека миразот на тетка Софија го направил газда на дуќанот. Таа беше умна жена, добра домаќинка, добра мајка и тетин ми, кога ќе се зазбореше за жените во домаќинството и во семејсвото, ќе речеше: Не слушај жена, ама ако не ја послушаш – тешко тебе! – Тетка ми Софија одмавнуваше со главата, небаре сакаше да рече – што пак муабети се тоа! – но ние знаевме дека ѝ е мило дека мажот ѝ го признава нејзиниот дел и удел во заедничкиот живот.
     Кога поодраснавме и од домашните бевме праќани да купиме нешто во бакалницата на тетин ми, всушност влегувавме во некој свет на измешани мириси: понекогаш тоа беа слатките мириси на ванилата и канелата, горчливиот мирис на кафето, понекогаш мирисите на сапуните и прашокот за прање. Ако беше отворено бурето со жолтеникавата коломаст – тогаш најсилно се чувствуваше нејзиниот мирис. Бидејќи подот во бакалницата беше земјан – ако бевме влегле порано наутро, или навечер пред затворање на дуќанот – ќе почувствувавме мирис на влажна земја, зашто тукушто подот бил попрскан и пометен. Приближувајќи се до кантите со маслинки – го чувствувавме нивниот мирис. Купувајќи масло за јадење – додека со поллитренката ни го полнеше шишето, гледајќи го течењето на маслото низ инката го чувствувавме тешкиот мирис од густиот ќилибарен зејтин. Уште посилно мирисаше шарлаганот (непречистено масло), кој беше поефтин и го купуваа посиромашните маалчани. Тогаш не знаевме, но како да претчувствувавме дека чудните и чудесните мириси на зачините се создадени во некои далечни земји, за кои подоцна читавме во некои книги: Африка, Индија, Јужна Америка, некои затантени острови во Тихиот Океан. Книгите во кои се говореше за откритијата на новите земји, говореа и за сите овие зачини и нивните мириси, пренесувани со бродови преку високите океански бранови, за по долги патувања да се најдат тука, во оваа маалска бакалница во Чаир. Колку ли само слики се раѓаа во нашата глава, мирисајќи ги нив. Затоа одењето во бакалницата на тетин ми беше привлечно. Уште повеќе дека тој, на одење, не забораваше да ни даде по некоја бонбона од големите тегли покриени со светли капаци.
     Кога дојде Втората светска војна и во чаирскиот Горен парк се смести една германска единица со противавионски топови, во бакалницата на тетин ми доаѓаа да купуваат и некои германски војници, на кои им се восхитувавме како беа облечени, уредни, избричени, љубезни со населението, дарежливи спрема децата: плаќаа со окупациски германски марки, кои за среќа на тетин ми, беа разменети од бугарската окупациска власт, која дојде нешто малку подоцна. Тука, во дуќанот, особено често наминуваше едно германско војниче, Руди, русокосо, со дупче на брадата, со убава насмевка. Тетин ми со него разговараше на германски јазик: откаде пак сега тоа дојде? Та затоа и германските војници доаѓале кај него да купуваат. Се разбра работата: тетин ми го поднаучил германскиот јазик во Првата светска војна, кога како војник мобилизиран во бугарската војска, бил во една единица која се нашла покрај некој германски артилериски дивизион. И едните, и другите млади, ќе запрела борбата, па се дружеле. Сакајќи да се разберат некако, покажувале: ова ние го викаме вака, а вие како? И од вака-онака, забележале дека тетин ми се интересира и повеќе да се разбере, па германските војници му дале и некаков германско-бугарски разговорник, што германската команда го издала, за нејзините војници подобро да се разбираат со своите бугарски сојузници. Така научил по нешто од германскиот јазик и го сочувал тоа знаење и натаму, самоучки читајќи некои стари илустрирани списанија на тој јазик, до кои од време на време можел да дојде.
     Со Руди толку му одеше муабетот, што беше го поканил и дома: секако дека и ние, братучедите на децата од тетка ми Софија, се најдовме во нивната куќа под Гази Баба, кога Руди беше пречекан, внесен во гостинската соба со миндерлаци, почестен со слатко и кафе, потоа и со домашни слатки и ракија. Додека тетин ми зборуваше со Руди и од време на време ќе им кажеше на другите што вели гостинот, ние, децата, гледавме во него како во некое чудо.
     Но, единицата на Руди набргу се дигна од Горни парк и замина некаде. Сеќавањето на него речиси ни избледе во деновите потоа, во едно време во кое се случуваа многу тешки работи: неспокојни дни испрекинати со тревоги, повремени бомбардирања на градот, несигурност на живеачката и поради недостигот на многу работи: беше воведен купонски систем – сега во бакалницата маслото шеќерот, сапунот и други работи се издаваа на купони, според пропишаните месечни количини: тоа се викаше – рационирано снабдување, а во тоа влегуваа и лебот и месото, па и купувањето облека и чевли беше поврзано со добивање на некои белешки во Комесаријатот за снабдување. Одевме на училиште, па оттаму, при првото завивање на сирените – кои најавуваа воздушна тревога, со трчање се враќавме дома, или поаѓавме во скривниците, ископани под Гази Баба. Не дека сето тоа беше некое учење, зашто времето го поминувавме главно во игри и криења.
     За време на војната наедно сè се менува брзо и многу што оди бавно. Кога тоа почна војната со Русија и кога тоа Германците се најдоа пред Сталинград: знаевме за многу големи битки таму некаде, далеку, на Источниот фронт. Но, како било во Сталинград, всушност дознавме од Руди. На почетокот на 1943 година во јануари, некаде по Водици, тој се појави во Скопје, дојде во бакалницата на тетин Васил. Потоа тетин ми го одведе дома. Ние, децата, пак бевме тука, зашто во дворот тетин ми и тетка ми беа направиле скривница и ако дојдеше до воздушна тревога – ја прекинувавме играта и влегувавме во неа. Барем додека да поминат над градот американските авиони. Руди беше истиот, со дупчето на брадата, сè така уредно облечен и избричен, со високо потстрижана коса. Но лицето му беше станало сериозно, некоја сенка остануваше на него и кога ни се насмевнуваше, тоа не беше весела насмевка, туку некако болна. Тој во истата онаа приемна соба, затоплена од два мангала, кои беа бргу разгорени и внесени внатре, веднаш штом се слушна дека доаѓа гостин – седеше и му раскажуваше на тетин ми, му говореше и говореше, тетин ми нишкаше глава, со сериозно лице, сакаше да покаже разбирање за она што му го кажуваше Руди. Ама што кажува, ајде речи – му се извикаа во еден миг на тетин ми другите во собата. – што да ви кажам, човеков зборува за работи многу страшни. Руди бил во Сталинград, ете за тоа ми зборува. Од неговиот артилериски полк, од две и пол илјади луѓе, останале само сто и педесет, еве ги довеле овде, во Скопје, на одмор, пред да ги вратат на некој фронт. Што кажува? Кажува низ какви сè стравотии поминале во оваа руска зима, а тие обиколени, дење-ноќе напаѓани. Со картеч стрелале по руските војници, а тие – едни паѓаат, други доаѓаат, како поплава. Така и ги прегазиле. Руди вели – преостанатите се разбегале по двајца-тројца, со денови оделе по снежните полиња, се криеле од руските војници, кои ги имало насекаде, се бореле со студот, некако излегле од обрачот. После, со денови се прибирале во Полска. Оттаму ги довеле овде. Руди го кажува ова и немојте вие деца да сте писнале, да се кажале нешто за ова! Руди вели – Германија ја изгуби војната.
     Од таа случка, на воените настани веќе гледавме поинаку, вестите ги слушавме на поинаков начин, зашто приказната на Руди го измени значењето на званичните вести од фронтовите, чувствувавме дека знаеме нешто повеќе и нешто подруго од она што се кажуваше во нив. Оние наши врсници, со кои и натаму игравме, кога ќе ги разгледуваа фотографиите од военото списание Сигнал, што Германците го издаваа и на бугарски јазик и кои и натаму се восхитуваа на силата на германската војска – ги гледавме со потсмев, кој веројатно и не го забележуваа, но за нас беше мошне важно дека знаевме една тајна која ни го откриваше вистинското значење на тие фотографии низ кои се раскажуваше за големите подвизи на германскиот војник. Зашто ја знаевме тајната: што се однесува до војната – Германците веќе ја беа изгубиле во руската зима кај Сталинград.
     Тетин Васил работеше и натаму во бакалницата – иако недостасуваа многу артикли, па и оние што беа продавани со купони – тој сè поретко ги добиваше. Но, дуќанот остануваше отворен со она што го имаше. Нас не нè праќаа толку често во купување, а и ние самите немавме зошто да одиме во бакалницата, бидејќи теглите со бонбони беа празни. А сепак кога ќе влезевме во неа за макар нешто, или да си го видиме тетинот – забележувавме дека таа, со време, ги изгубила своите некогашни мириси, дека некоја миризба на влажен под и влажно дрво, на кое се нафатила мов – е она што сега се чувствуваше – наместо мирисите на ванила, канела, каранфилчиња и на сè она што некогаш се продаваше тука. Бакалницата ја изгуби таинственоста која имаше некогаш, таа повеќе не ни наспомнуваше на далечни земји и океани, таа повеќе не будеше во нас приказни за непознати простори. Или, можеби, сепак овој нов мирис на мемла и застојан воздух ни говореше нешто? За пропаѓањето на едно време, за исчезнувањето на некои сеќавања за некои луѓе? Така исчезна и сеќавањето за Руди?
     Во игрите внесовме некои нови односи: тоа не беа борби меѓу Германци и Руси, туку меѓу Оние што губат и Оние што победуваат: условноста ја разбиравме сите. Таа произлегуваше и од вечерните разговори на нашите постари, кои со надеж и стрепет ги очекуваа деновите што требаше да дојдат набргу. Слобода, ослободување, победа и некои други зборови со слично значење се искажуваа тогаш. Се очекуваше заминувањето на бугарскиот окупатор – и тоа се случи еден ден. Возбудувањата го потиснаа гладот. Не берете гајле, деца, набргу ќе има и леб, и месо, велеа постарите.
     Во сите тие случувања, некои работи храбреа, некои донесуваа страв. Особено на крајот на октомври 1944 година, кога, во еден миг, градот остана без цивилна власт и се слушна дека балистите од Гостивар и Тетово, како и од некои села околу Скопје, доаѓаат да го земат градот во свои раце. Гласови за нивните злосторства доаѓаа од подамна и затоа стравот беше голем. Тој страв ги натера нашите постари да се решат да појдеме сите на спиење кај тетин Васил и тетка Софија. Куќата беше речиси на граница со турско маало под Гази Баба, се мислеше дека тука ќе бидеме заштитени и од соседите. Така таму се прибравме неколку роднински семејства, со многу деца. Ние, децата, бевме восхитени дека сме заедно, дека ќе спиеме во една соба, дека пред заспивање, во темната соба, ќе кажуваме страшни приказни, дека ќе измислуваме јунаштини, дека ќе се закачаме. Заборававме на поводот што нè доведе сите тука.
     Вечерта, собрани сите во гостинската соба, седевме стари и млади: возрасните ги водеа своите разговори, речиси исти последниве месеци, со мошне голема вознемиреност, зашто не се забораваше дека сме тука поради опасноста од доаѓањето на балистите. Се разговараше за тоа кога ли ќе дојде тој час на ослободување, како што се витосаа Бугарите, кога ќе се витосаат Германците и со нив и балистите! Така еден беше рекол – многу ги исчекуваме овие нашиве, да слезат од планините, таму отидоа и многу наши деца, особено последниве месеци, ама којзнае како ќе биде и со нив? Не сакале црква, се бореле против богатите, ќе ги казнуваат оние за кои мислат дека им згрешиле нешто.
     Еден од роднините, божем на шега, дури и рече: а и ти, Василе, којзнае како ќе поминеш со нив, ќе ти речат дека си се дружел со Германци.
     Тетин Васил, на тоа, се насмеа, како да ја сети навредата во тоа прашање: не берете гајле за мене, јас сум нивни човек! – Стана и од под миндерлакот извади еден голем, стар кожен паричник, набабрен од некои хартии, од документи, од што ли. Од него извади едно книжуле на две свиткано: еве, погледајте, ова ми е членска карта од Комунистичката партија во Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, погледајте ја датата – дваесетти ноември илјада деветстотини и деветнаесеттата година! Еве, на фотографијава, на неа, тоа сум јас, бакалски помошник. Така? – И пак се насмеа. Возрасните зедоа да ја разгледуваат членската карта, си ја подаваа од рака в рака: сакаш да речеш – ти си се осигурил кај овие?
     	
     Тетин Васил, сепак не се беше осигурил кај тие што дојдоа во ослободениот град. Клеветата дека имал Германци на гости, го одведе на едно испитување: таму беше му ја покажал членската карта на младиот иследник на ОЗНА. Тој го прифатил тоа со некоја насмевка – на симпатија, или на подбивка, тоа тетин Васил не го забележувал. Иследникот ја ставил настрана членската карта и прашал: А оние што ти доаѓаа дома? – Не ми доаѓале дома, само еден бил, Руди Цимерман, војниче како и сите војничиња: ми дојде дома, откако се врати од Сталинград, да ги каже сите стравотии што ги истрпел таму, да каже дека Германците ја изгубиле војната. – И друго ништо? – прашал иследникот. – А што друго можел да ми каже, што пак јас сум можел да му кажам, само да слушам и да молчам, сум можел. И така тој си отиде и сега, кутриот, којзнае каде е, дали е жив, дали родителите ќе му се радуваат, ако се врати, дали ќе жалат по него, ако не им се врати.
     Иследникот тропкал со моливот по старата дрвена канцелариска маса и рекол, со некоја горчина во гласот: и многу наши мајки и татковци жалат по своите деца. – Тоа беше го штрекнало тетин Васил, зашто го заболел тој прекор: да не даде господ и јас, и мојата кутра Софија, да жалиме по нашиот постар син кој е, исто така, во нашата војска, еве се сторија девет месеци!
     Иследникот го погледнал, занишал значајно со главата, му ја подал членската карта и му рекол: еве земи ја, ќе се прави музеј на работничкото движење, ќе им ја дадеш таму.
     Така тоа поминало. Тетин Васил се врати на својата работа во бакалницата: тој добиваше по нешто стока која и натаму се продаваше со купони, по нешто друго излегуваше од визбите кај што тоа било криено. Работа – колку да се работи, не и да се печали. Но барем војната си замина од овде, отиде нагоре, накај што замина и неговиот син, со војската. И беше среќа – се врати.
     	
     Тетин Васил така работеше сè додека еден ден не му рекоа – или ќе влезеш во кооперација, ќе правиме и ГРАНАП – Градско народно претпријатие за трговија, или ќе ти го земеме дуќанот: ќе направиме сметка колку стока има во него и ќе ти ја платиме, а од дуќанот ќе имаш кирија. – Тетин Васил беше на мака: синовите, постарите ќерки, сè активисти во младинската организација, му вела дека во новото време и тој треба да даде свој придонес со тоа што ќе влезе во тоа претпријатие, или во кооперација, та нели и самиот бил некогаш комунист! – но, тој се премислуваше. Им велеше на децата: не сум млад и сега не можам да почнувам пак со тоа што некој ќе ми заповеда. И така стори: ја напушти работата, даде барање за некаква пензија, си отиде дома, подработуваше на нивчињата, во градината: ќе засадеше рано-рано кромитче, лукче, марула, па домати и пиперки, краставчиња, кога ќе дојдеше време ќе засадеше и бостан. Тоа му беше сега главната грижа. И не му беше лошо? – најстариот син му беше запослен во општинската управа, поголемите деца му работеа во некои занаетчиски задруги, најмалата ќерка му учеше школо, ја бидуваше за учење. 
     Всушност, тетин Васил наеднаш остаре. Навечер, прибран по работата во градината, седнуваа со својата Софија сами, под одрината во горниот двор, тука му беше мезето, тука му беше пагурчето со разладена ракија. Тој полека се мезеше и отпиваше од пагурчето, а тетка Софија плетеше некој чорап. Не зборуваа, а си кажуваа многу работи. Децата им беа некаде – преку ден на работа, навечер на некои конференции, ни во неделата не можеа да се видат со нив – тие тогаш одеа на некои ударнички акции. Седеа така со Софија навечер, под одрината, околу сијалицата се собираа пеперутки и мушички, тој отпивајќи од пагурчето како да гледаше некаде наназад, како да сакаше да види, да согледа нешто, а таа запираше со плетењето и воздивнуваше длабоко, гледајќи го под око. Тој така еднаш исправи снага, па рече: ако дојдат да ти ја побараат членската книшка, дај им ја. – Зошто ти не им ја дадеш, праша тетка Софија. А тој рече: додека да се сетат да дојдат, дотогаш можеби и нема да бидам жив. – Молчи старо-аро, јазик прегризал, му се брецна тетка Софија. Тој воздивна, па молчеше, па пак воздивна и како за себе рече: се мислам дали оние соништа што ги имавме ние тогаш, што бевме во партијата, се истите како на овие денешниве партијци? Дали на исто сме мислеле, дали истото сме го сакале?
     
СВАТОВИ
     Петре и Доне се посватија: ќерката на првиот и синот на вториот се запознале, се засакале во училиштето, неколку години воделе љубов и кога, по завршувањето на школата се запослија – решија да се земат, да се венчаат, а тукушто беа ја поминале дваесеттата година. Беа млади и зелени, уште за младешки провод, но веќе имаа петгодишен љубовнички стаж и им се сакаше да се заробат, да се зацрнат, иако беа сè уште деца – така барем им викаа родителите. Но, децата си се деца, кога треба – не слушаат, а и беа независни, си имаа некаква плата, па изнајмија соба во некоја новоградба околу Бит пазар, си се поднаредија и сега родителите, сакаа – не сакаа, требаше да ги благословат.
     Така Петре и Доне се посватија. На Петре тоа му беше првата од трите девојчиња, на Доне вториот од двата сина. Како што беше редот, требаше да се устрои свршувачка, па свадба. Кога се договорија за свршувачката, Доне со жената и синот појдоа во населбата Пролет, кај што седеше Петре. Беше се облекол во темен костум – а беше еден топол месец мај и се чувствуваше притеснето и од горештината, и од цивилниот костум, привикнат да ја носи униформата со капетанските ѕвезди. Згора на тоа, жената му тупна и букет в раце, кој не знаеше како да го држи: нагоре, или надолу, пред себе, или зад себе. Главата му беше некако соголена, незаштитена без офицерската шапка, сето тоа му пречеше, па само се пофаќаше по голото теме. Чевлите го жулеа, вратоврската го стегаше, некоја шурка пот му се лизгаше по рбетот, дланките му беа влажни. Беше нервозен, но не сакаше да се оддаде, за да не ѝ го расипе расположението на жена си, која, како сите мајки на галени синови, сакаше да оддаде сигурност и задоволство: ете што чедо пораснала, јунак на татко, убавец на мајка. што ли само мустра ќе ѝ се погоди таа снаа?
     Петре ги пречека по кошула и со жилетка одозгора, не беше ставил ни вратоврска, зашто не беше стасал да ја врзе и тоа беше повод да се скара со жената. Сепак не ги пречека сватоштините во пантофли – имаше обуено чевли, по долго убедување на жена си – иако тој сметаше дека, кога си е дома, ќе си се однесува како дома. А беше и самиот тој нервозен, како и жена му, на која, како на сите мајки, ѝ беше мило дека ќе ѝ се мажи една од ќерките (едно гајле помалку), додека пак тој, како сите татковци, жалеше дека една од ќерките ќе му оди од дома заради некој ашлак (едно гајле повеќе). Беше вцрвен во лицето, кој знае дали од тесните нови чевли – како што ја убедуваше жена си, или пак од чашката ракија, што набрзина ја испи, пред да им ја отвори вратата на гостите. 
     Се испоздравија, младите исто така – но со некоја подбивна насмевка – ако веќе треба да играме театро, да го играме! И така, натегнато и со повремени изливи на меѓусебна срдечност на сваќите – помина тој ден. По некое време помина и свадбата, но без сватови, само со оние што ги одбраа за кумови, младите не сакаа голема ѓурултија, на ручекот си го повикаа само своето друштво. Поради тоа родителите им беа подналутени – та нашите деца, нели, не се уличари! – но се стори така како што си сакаа младите, кои не беа готови да поминат низ нови преправања и нови претстави.
     По вторпат се сретнаа сватовите на славата на Петре, на Петковден. Спроти денот Петреви ги повикаа, на вечера, сватоштините, заедно со младите. Сега веќе си беа свои: со малку ракија и мезе – им тргна муабетот. Септември, октомври, ноември – тоа беа месеци на прослави: ослободување на градовите, денот на востанието, конечното прогонување на окупаторот од Македонија... Тие си муабетеа, па погледнуваа во телевизорот, се прикажуваше некоја емисија со сеќавања за тие славни времиња. Тоа беше причина да почнат разговор за ослободувањето на Штип на осми ноември илјада деветстотини четириесет и четвртата година. Петре беше штипјанец и така се сеќаваше на тие денови. Што правел за време на окупацијата? Работел како чевларски калфа, ако имаше материјал – правел чевли. Инаку – крпел стари чевли: на искинат табан – ковел некое парче ѓон, на старо пенче – уште едно старо пенче извадено од некои стари, износени чевли, ковел налчиња – на местото на излижаните. Мајсторот, немајќи работа – седеше в кафеана, со други без работа, си го чешаа јазикот со вести од фронтовите, водеа некоја високоумна политика, предвидуваа што ќе се случи натаму. Кафеански генерали и политичари, од немајкаде, поради тоа што немаше работа, безделничеа. Денес кој знае за ова? Никој! Си купуваат луѓето нови чевли, ретко кој пенчетира продупчени ѓонови, никој не става налчиња, никој не кове клинци на зимските чевли. што знаат денешниве деца за времето кога децата оделе на училиште со налани, кога чевли се обувале само на празник. Ајде да наздравиме за света Петка, минаа тие премрежија, ги преживеавме тие денови, сега еве сме со децата заедно и да ни биде среќа и живот!
     
     Доне рече: јас многу убаво се сеќавам на ослободувањето на Штип, тогаш бев во Тринаесеттата бригада. Водевме борби со Германците, тие богами беа добро укрепени. Беше мошне тешко. Тие во Никоман ја открија Деветнаесеттата бригада, ја нападнаа, уште не беа се збрале сите наши единици, чекавме да дојде и Артилериската бригада – и така стана една мешаница, доаѓаа од многу страни различни вести. И изгина доста народ, многу повеќе отколку што мислевме. Така е тоа во војната.
     Доне беше од радовишко, во соседство на Штип. Како млад, ги беше поднаучил ковачкиот и коларскиот занает, поправаше коли, потковуваше коњи, поправаше сејалки, машини за веење жито, по малку се разбираше и во механичарските работи, му одеше од рака да работи и околу парната машина. Затоа, по ослободувањето, го пратија на курсеви во Крагуевац, да го научи оружарскиот занает. И еве денес, уште е во војската како оружар. Меракот за работа го поттикна гаражата спроти зградата во која живееја повеќе воени лица, да ја уреди како мала работилница, со рачен дребонг, со маса со стегалки, со разновиден алат. Со годините просторот го исполни и со мебел одвишен во станот, и со буриња расол, туршија, ајвар и друга зимница, така што внатре повеќе немаше место за старата шкода, која сега собираше прашина паркирана на улица.
     И велиш, вели Доне – го паметиш ослободувањето на Штип? Е, и јас го паметам и тоа убаво! Крвои паднаа: другари загинаа.
     Петре се присеќава: уште пред војната во Штип беше во мода да се учи свирка. Мене ме тргаше срце за кларинет. Во Градската музика примаа деца, да ги учат да свират. Може штипјани да сакале отсекогаш музика, ама еден Русин многу беше заслужен во она време што многу деца и момчиња научија да свират. Ме прашува тој мене – а ти за која свирка си? – а јас? сакам да свирам на грнета. Кларинет, рече тој. Така де. И учев брзо. Не научив до крај да читам ноти, ама по слух свирев добро. Мислев дека од Русинот ќе скријам дека не ги читам нотите: се ѕверам во нив, божем ги разбирам – и свирам како што сум чул од други. Е, Петре, ми вели тој – те бидува за свирка, ама без знаење на нотите, ќе станеш како Циганите – ќе свириш како за по свадби и по кафеани. 
     На училиште повеќе не можев да одам, моите сиромаси, па на занает ме дадоа. Така и моето учење на свирката заврши. Го позајмував кларинетот, продолжив да свирам дома, сам си правев ќеиф, сам се учев, што беше народно – го научив како што треба. Кога се здруживме неколкумина да свириме кај што ќе нè викнеа, можев да си купам кларинет: го зедов на старо, ама инструментот – што е постар, толку е подобар, не е како со жените!
     Жена му го упрекна: ти дошле сватови на гости, а ти само недоветни дрдориш. Земи послужи го сватот, да наздравиме за здравје и среќа.
     Доне вели: се знаеше дека, ако се земе Штип – ќе се отвори патот за накај Скопје, а ќе им се затвори патот на Германците, кои се повлекуваа од Грција нагоре, по Вардарската долина. Затоа Германците го бранеа Штип. Уште се влечкаа колони нивна војска, дури и од Африка, и од грчките острови: некои од нив беа облечени во летни униформи, иако студот фати. И тоа беше голема сила. Оние наши што правеа заседи, по ридовите скриени, чини – удри ненадејно, направи шамата – и бегај подалеку, зашто Германците веднаш свртуваа минофрлачи, топови и – мавај по нас! И таа играчка заврши кога тие испратија заштитници лево и десно од Вардар, и тоа и подалеку, да го чуваат патот. Ама дојде и време да се израмнат сметките во поголеми борби. Како што беше во Штип.
     Петре му вели на сватот: ич не пиеш од ракијава! Не ти е добра? Или ви бранат во војската? Добро, не се мешам во тоа. Мојава, гледаш, ќе ме изеде дека зборувам вака. А јас велам – како кој си знае: некој пие од дерт, од мака, од веселба, за здравје, за дружење, некој не пие заради здравјето, заради службата, дека пиењето му го зема умот. Јас така, потпивнувам од кеиф, со салатичка. Мојава ќе рече – море и без салатичка! Така е, ако не ми направи. И тоа, ти кажувам, дека за време војната немаше работа со чевлите – се здруживме неколкумина, направивме оркестарче: армоника, гитара, бас, кларинет и тапан. Свиревме на игранки, на свадби. Свиревме и модерни, и народни мелодии. Секоја сабота – на игранка во Соколаана, во гимназијата – како кога. Ни одеше добро. Пари на рака. И на свадба, в недела – пари на рака, бакшиш на чело. На дуќан преседував, во таа 1944 година, по цел ден, никој да дојде, барем чевел да закрпи. Ајде зимата, по некој и доаѓаше да поправи топуци, или да смени налче. Ама лето – сите одеа боси, заборавиле на чевлите! Па во дуќанот седам и по малку потсвирнувам на кларинетот, додека мајсторот ми е в кафеана. Уживанција! Млад, уште не бев се зацрнил со женачка – добро де! – ете реков, па што?
     Доне вели: е јас ја фатив планината уште пролетта 1943 година. Дојдоа некои партизани в село, ни говорат – зар уште ќе ги трпиме овие Бугаришта овде? Сè ни зедоа – и жито, и тутун, и памук, грабаат и од полето, и од куќите, ни брцаат и во џебовите. Треба да се бориме за слобода. – Ги знаев некои од нив, некои ми беа и другари, им верував и појдов со нив. Не дека не ми беше добро: се скршило тркало, се откачило нешто во вејалката, камен ја опакостил сејалката, се истапило ралото – сè по некоја работа ме чекаше во работилницата. Јас немаше на нешто големо да се пожалам, ама селаните што ми доаѓаа се жалеа та колнеа и за данокот, и за грабежот. Тоа, правдината, ме натера да појдам в планина. И така.
     Да ти речам, рече Петре – немој да мислиш дека за време на окупацијата сум го минал животот како пиле на гранче! Пеј и скокај овде-онде! И јас видов што кучиња беа оние од бугарската власт, кога во четириесет и треттата година ги дигнаа Евреите од Штип. Видов што сторија со куќите и дуќаните на Евреите! Да имаше некој да нè организира и јас, и други – ќе одевме во планина, исто така. Еве, ќе ти речам: еднаш беа влегле на игранка во Соколаана неколку бугарски полицајци. Сакаа да се замешат во играњето, се отимаа околу девојчињата. Дојдоа и до нас: знаете ли да ја свирите Лили Марлен? Ние креваме раменици: не, која песна е тоа? Како не знаете, радио Софија ја свири секој ден, а вие не сте ја чуле! Ние немаме радио, господине, им велиме. Тие пред нас, момчињата околу нив, ќе има кавга? Момите ги одбија, оркестарот ги одби, тие – двајца-тројца, видоа не видоа – си излегоа. Ете така беше.
     Доне вели: да бидам искрен – мене ми се отворија очите дури откако дојдов во одредот. Разговори за меѓународните политички состојби, империјализмот како последен стадиум на капитализмот, социјализмот и идната држава во која за сите ќе има работа, за сите ќе има среќа, а не само за оние што имаат многу пари. Потоа, доста беше петвековното и уште години потоа ропство на македоскиот народ. Можам да речам дека предавањата на комесарите многу луѓе освестија, описменија. Слушавме предавања и за потеклото на човекот, за потеклото на семејството. Цело школо! Бевме горе, на Плачковица, кој да те најде таму, среде шумата? Но, дојде време и за борба. И неспани бевме по неколку ноќи, криејќи се пред потерите. Тие нè бркаат нагоре, ние одиме надолу. Па кога ќе седнеа контрачетниците на ливада, да ги поштат вошките – удри сега на нив! А со војската беше потешко. Учени командири, исфрлаа претстражи, стражи, знаеја како да се бранат.
     Петре вели: таман ми дојде време за војска – Бугарите си отидоа! Таа мака не ја видов. По ослободувањето ме зедоа војник, ама дека свирев, останав во Скопје во Офицерскиот дом. Им свиревме на игранки на нашите офицери.
     Доне вели: На Исарот Германците поставиле тежок митралез, околу касарните изнаредиле пушкомитралези, зад нив вкопале минофрлачи, кај железничката станица укрепиле батерија топови – како и да мрднеш, сè од некаде ќе те погодат. Ние пукај, пукај, тие само од време на време одговараат, ама во месо. Ни требаше време да ги распознаеме стрелачките точки. Па тогаш и нашата артилерија им врати.
     А јас пак сакаш да ти кажам, вели Петре, како го паметам ослободувањето на Штип? Тие денови бевме пазариле три свадби во три недели и три саботни игранки. Ќе речеш – војна е, како тоа свадби и веселби? Е, раѓањето, свадбите и умирањето, кога ќе им дојде времето – ќе бидат. Ама врнело, грмело, ама жега била, потоп бил, ама војна била, чума удрила – тие си доаѓаат според некој свој ред, не знаат за други редови. А да ти речам, свате, добро ни дојде тој пазарлак, зашто бевме се намерачиле да купиме нови тапани и сите такви дребулии. А ете ти, наеднаш, борби околу градот. пукања и во градот, ни нос не можеш да протнеш низ врата на улица. Та така ни игранка, ни свадба се стори. Ниту пак дома да посвирам: мајка ми – што правиш, ме кара, си се збудалел, кај се видело да се свири на ваков ден. Надвор луѓе гинат, а тој си ја весели душата! Ни се расипа работата, тогаш, ете така.
     Како можеш, свату, да велиш дека ви се расипала работата, на денот кога градот се ослободуваше од окупаторите? – се вчудовиди Доне. – Народ гинеше за слобода, ги пудевме фашистите од нашата земја, војната проклетница ја гоневме од Македонија, да се витоса да не се врати...
     Петре, небаре дечко, заинатено рече: е така беше, не знам како им било на другите, каква работа имале, ама нам тогаш работата ни се расипа!
     Жената го погледна вџашено, Доне заниша глава, како да сакаше да рече нешто, ама замолча. Нема да се пречкам со ракијата, веројатно мислеше. Не му се веруваше дека би можело некој со здрав ум и трезен разум вака да мисли и говори.
     А Петре наеднаш додаде: ама свирка бидна кога градот беше ослободен! Дојде кај мене армоникашот, со армониката на грб, вели – Петре, земај го кларинетот, излегувај, градот е слободен, ќе одиме сред град, таму се собира сиот народ. И навистина – таму народ, нема каде камен да фрлиш! Се наместивме, ние од оркестарот, на една шпедитерска кола, опнавме свирка, и песни, и ора, се пее, се игра. Тогаш еден дојде, рече – ајде на струмичко џаде, оттаму доаѓаат ослободителите. Тргна колата, ние на неа, народот по неа, џумбуш еден, дојде фотограф, чкрапна и нè фотографира. Еве ти ги и партизаните, ние свириме, па пак уште едно чкрапање.
     Доне, со некој поглед упатен наназад во времето, тивко вели: народот навистина беше весел, сите си мислеа – ова е крајот на војната, на маките. Тоа што се војуваше уште седум-осум месеци и што уште пет-шест години се гладуваше, тоа не можеше да се знае тогаш.
     Чекај, рипна Петре – чекај, имам овде една од тие фотографии. Еднаш ја објавија во весникот на градот, по повод годишнината од неговото ослободување. чекај, ќе видиш, ништо не измислувам.
     Доне беше возбуден: фотографијата од денот на ослободувањето на градот! Зошто се возбудуваше толку? Дали затоа што тој учествуваше во многу борби, сè до Загреб, но на тој пат никогаш не му се испречи случај да види како изгледа тој миг на прво гледање – едни спроти други –на оние што излегуваа од визбите и на оние што се бореа да ги ослободат нив. Освен во Штип, тоа никаде не го доживеа – тој прв миг на средба меѓу граѓаните и ослободителите. Или веќе беше завршила борбата и само единците минуваа низ некој град, или пак го заобиколуваа, гонејќи го непријателот по широката рамница. Еве Петре го оддиплува весникот Народен глас, покажува на првата страница: фотографија на оркестарот на Петре и неговите другари, качени на шпедитерска кола, некој народ се тиска околу нив, Петре е напред, со кларинетот в раце, насмеан, насмеани се и сите други, луѓето држат есенско цвеќе в раце. И поднаслов под фотографијата: Ослободување на градот на 8 ноември 1944 година. – Ова е, свату, документ, нема лага! – рече Петре некако свечено.
     Чекај, чекај, рече Доне – а каде се на фотографијава ослободителите на градот, каде сме ние што пукавме, а не свиревме?
     Петре се исчуди: како – каде сте? Некаде тука сте, пред нас, зад нас, околу нас! Важно е дека народот е тука, тој што го слави ослободувањето на градот. Ете тоа и ти го пишува: Ослободување на градот на 8 ноември 1944 година! Така се вика фотографијата.
     
     Доне и жената си одеа накај дома. Доне беше замолчан. Жената, во еден миг воздивна и рече со кроток глас: добро е што не се пречкаше со сватот.
     Доне ја погледа насмевнато, знаеше на што мисли таа: да не се скараат сватовите, па тоа да помине и на младите. А зошто да се пречка? Едни свиреле, други пукале, едни се веселиле, други гинеле, како што си е наредено во животот со ред кој никој не може да го промени. За жал, или за среќа, некаде, некогаш, сè се израмнува, сè се натокмува, секој си го дал своето, си го направил своето како знаел, умеел и мислел дека треба, секој си проживеал со својата среќа, каква и да била таа.

ФОТОГРАФИЈА
     Зад некогашниот хотел ресторан Москва во Скопје, кој се наоѓаше на главната улица, имаше цело едно маало од куќарки со дворчиња и во дворчињата цвеќе, имаше и по некој занаетчиски дуќан и сето тоа беше обиколено и поврзано внатре со улички и сокачиња покриени со стара калдрма, која градските власти, на годината-две даваа наредба да се преуреди од мајстори-калдрмаџии. Некогаш тоа било циганско маало и така го викаа постарите скопјани и тогаш кога околу него, па и во него, почна да се шири, да се гради новиот дел на градот. Тоа беше причина што беа исчезнале многу тенеќиени куќички на Ромите, кои си направија ново тенеќе маало кај касарните. Беа останале само неколку семејства, во куќи со отворени дворови, полни со старо железо, стари алишта и куп голомешести деца. Соседите дојденци, вселени во новите домови, ги стискаа носевите, поминувајќи покрај нив, заради лошата миризма од ѓеризите и ги затвораа ушите поради постојаната бучава, од тарабука, од дајре, од некое ковање на одлетан покрив, од песни и караници – и ги отвораа очите поради децата, мрсулави, но убави и здрави, весело пискотливи и жално плачливи, како-кога.
     Во тоа маало, близу куќата во која, тогаш, беше сместен Грчкиот конзулат, живееше баба Мара. Во маалото ја знаеја и старо и младо, зашто лечеше грло со маџун од капини, зашто беше бабица со чија помош се беа изродиле многу деца, зашто многу момчиња и девојки носеа паларии и шапки кои таа ги направила, во дуќанот Мода, во кој таа, како млада го изучи тој занает и го работеше сè додека се носеа шапки и паларии – до деновите на ослободувањето на градот, од кога почна да се отфрлува обичајот за буржоаско облекување, во што спаѓаа и тие.
     Постарите, додека беа живи, ја знаеја баба Мара и како млада и убава девојка, најубава во маалото, милолика и стројна, со костенлива кадрава коса и крупни костенливи очи. Тогаш ја викале Марија, Мариче, Марче. Ѕвезда таткова, грижа мајчина, онака бујна, јадра и своеглава – што ќе помислеше , тоа ќе бидеше. Таков ѝ беше и односот спрема момчињата: тие ја задеваа, се обидуваа да ја допрат, да ѝ се умилкуваат, таа пак отсечно ги одбиваше, толку решително и јасно – што веќе вторпат не се осмелуваа да ѝ се обратат. Но, еве и таа се загледа во едно момче, Илче, младо железничарче: тој беше помошник ложач на маневарка, работеше тука близу, главната железничка станица беше на неколку чекори од маалото. Маневарката се движеше од рампата кај Монополот, до рампата на малата железничка станица, која го пресечуваше патот за накај Водно. Да бидеш со плата во државна служба – поштар, железничар – тоа беше голема работа за луѓето од градот: сигурни пари, униформа, привилегии: особено беа значајни привилегиите на железничарите, кои имаа бесплатни патувања, за себе и за своите од семејството. 
     Меѓутоа, Марче не се загледа поради тоа во Илче, туку затоа што беше убав, здрав, сериозен, не се ачеше и бечеше по девојчињата, знаеше убаво и да поздрави, и да отпоздрави. На работа ќе појдеше бел, испран, со црна измасленета кожна чанта во едната рака, во која си го носеше јадењето, и со фенерот, во другата рака, што му беше исчистен од чадот – а од работата, наутро или навечер, како кога, ќе се вратеше црн и со празна чанта и исчаден фенер, но сè така на исцрнетото лице му се смееја белите очи и белите заби. Беше убав и ваков и таков. Марче се загледа во него, едно утро и си рече – мој ќе биде. И бидна. Момичињата од маалото ѝ беа лути – сè морало да биде како што таа ќе посакала!
     Илче беше сирак, кого го одгледаа вујкото и вујната, кои немаа деца. Му беше убаво со нив, иако некоја длабока потреба за љубов, за галење, постојано му недостигаше. Беше независен, но во исто време и ранлив, ровит, пред животните искушенија. Уште беше жив вујко му, чиновник во железницата, кога, со негова помош беше вработен во ложилницата. Вујко му умре, набргу потоа и вујна му, остана сам, но свесен дека мора да се потпре на самиот себеси. Работеше и учеше, за да дојде до помошник ложач, се подготвуваше да напредува и натаму.
     Кога Марче му се појави пред очи, онака сигурна во чекорот, отсечна во разговорот, сезнајка – му се допадна: а кога и таа му даде на знаење дека ѝ се допаѓа – требаше да го направи и првиот чекор. Но, како да го направи тоа? Кога ќе помине покрај него – да ја фати за рака и да ѝ рече умилен збор? Кој збор би бил тој? Марче му ја одлесни работата: едно утро, кога беше пошол за на работа, таа го пресретна, му рече Добро утро и му се насмевна. И тој ѝ се насмевна: што правиш поручек? Да идеме у биоскоп, у Капитол, се дава “Флаш Гордон“. Марче се согласи: у шест пред Капитол.
     Во кино салата, во темницата, се фатија за рака. Од киното излегоа еден до друг, фатени под рака. Така отидоа до бавчата на хотел-ресторанот Москва, седнаа покрај една маса, Илче нарача пиво, таа си нарача газоза, потоа зедоа за мезе ќебапчиња. Беше рана есен, топла вечер, луѓето уште одеа со кратки ракави. Илче и Марче, меѓу гостите беа како икона убави: беа млади и убави и од таа нивна убавина уште и зрачеше некоја светлина која на нивните лица им даваше блескот што го привлекуваше вниманието на сите.
     Така, кога Илче беше слободен, особено в недела, уште претпладнето ќе се уредеше, ќе си ја облечеше железничарската униформа, ќе си ја ставеше на глава шапката и одеше да ја пречека Марче на аголот од улицата. Неговата Марија. Марче, исто така дотерана, па и со чевли со високи топуци, на кои се нишкаше одејќи по калдрмата, – доаѓаше до него, го фаќаше под рака и поаѓаа на прошетка до паркот во Идадија. Сретнуваа луѓе, познати, се поздравуваа, одминуваа, запираа пред некоја фурна кај што се пржеа мекици, Илче ја канеше Марче, таа не се согласуваше: ќе се измаслениме, да земеме нешто друго. Може сладолед.
     Тоа време на нивното свршеништво – иако званично не беа го потврдиле – им траеше неполни две години. Секогаш кога беа слободни, излегуваа на прошетка, до некоја летна бавча, до некоја кафеана, одеа и во кина – кои им беа во соседство: Уранија, Вардар, Капитол, Балкан... Секако дека се гледаа скришно и во темница, но кога како – тие си знаеја. Маалото ги прифати како двојка, се навикна да ги гледа заедно, не пуштаа долг јазик по нив. Особено често ја посетуваа Москва, при убаво време на терасата, при полошо време внатре, во ресторанот. Во Москва се собираа многу чиновници, офицери, покрај оние хотелски гости кои беа најчесто службеници, или трговци.
     Илче сакаше да седи во ресторанот Москва и заради музиката. И затоа што му правеше задоволство да се рамни со државните службеници. Некои злобни души од маалото, завидливи на слогата на двајцата млади, пуштаа гласови дека Илче, онака млад и убав, бил загледуван од офицерките кои, додека нивните мажи уште не добиле стан во градот, доаѓаа преку неделата да се видат со нив и отседнува токму во Москва. Тие понекогаш седеа во хотелот и по цела седмица. Мажите од рано утро на работа, Илче, кога не му е смената тогаш – уште наутро во некоја постела од тие офицерки. Така тие не се досадувале, кажуваа озборувачите. 
     Што тоа ѝ даде на знаење на Марче дека Илче навистина се гледа наутро со некои од тие офицерки? Дали тоа беа потфрлувањата на љубоморните момчиња од маалото, или пак подбивните кикотења зад неа на маалските момички, додека со Илче поминуваа покрај нив? Или и самата се увери дека – кај што има чад има и оган? Или немаше ништо од сево ова?
     Како и да е, една недела пукна глас низ маалото: Марче му фрлила жива сода в очи на нејзиниот Илче! Зар можеше тоа да биде – при толку голема љубов? И зошто? – приказните почнаа да се множат: Марче го фатила Илче во легало со некоја офицерка. Илче ѝ рекол на Марче – доста ми е од тебе, проста и недоделкана, со груби раце и скоравени табани од боса одење. Марче му рекла – кај забегнуваш, сум ти рекла дека ќе бидеш или мој или ничиј! И така – жива сода в очи. Па се зборуваше и тоа дека ја затвориле Марче во жандармерија, ја испитувале, таа не признавала ништо, а тие од жандармеријата си рекле – ајде нека крши глава, како што почнале да си вадат очи, барем нека си ги довадат! 
     Сешто се зборуваше. што беше вистина – којзнае. А можеби луѓето всушност и не ги интересираше вистината, туку приказните кои како екот меѓу карпи се намножуваа, го менуваа гласот, се засилуваа и слабееја. Марче престана да оди на работа. Во првата седмица туку ќе претрчаше до болницата, тука близу – преку железничката пруга, за да го види Илче. Седнуваше покрај неговото легло, му шепотеше умилни зборови, го храбреше. Се враќаше дома, со свенато лице, од кое беше исчезнала убавината. Очите ѝ беа широко отворени – а како да не ѝ гледаа, така се сновеше по сокаците како глува која не свртува глава ни на лоши, ни на добри зборови. Ги одминуваше и добро утро, и добар ден. 
     По некое време Илче излезе од болницата: убавото лице му беше нагрдено, очите му беа замижани, покриени со изгорени клепки: со нив одвај гледаше по нешто. За да не ги плаши луѓето со побелените очи, му дадоа да носи темни очила. Маалчаните го потпрашуваа – како му се случи тоа? – А тој раскажува: бил наведнат пред предните тркала на маневарката и наеднаш се испуштила пареа и го удрила в лице. Среќа дека бил облечен до гуша, зашто пареата би го попарила и по снагата. Луѓето ц“цкаа со јазикот, нишаа глава, го загледуваа, па не можеа да поверуваат: се испуштила пареа, значи тоа било. Одминуваа и натаму сомничаво вртејќи глава: Илче крие, не ја кажува вистината, си мислеа. Се гледа дека е нагрден од жива сода...
     Илче доби инвалидска пензија: од млад прав, сега беше за никаде. Кој ќе го гледа ваков ќорав! Марче рече – сум рекла дека е мој, јас ќе го чувам. И се оженија. Свадбата беше без свирки, без многу сватови, само најблиските беа повикани во црква. А потоа младите отпатуваа до некои роднини од татко ѝ на Марче, дури во Гевгелија. Тоа во Скопје се викаше – путна свадба и неа најчесто ја имаа оние млади кои беа начнати пред време и кои не сакаа женски понеделник со блага ракија. Марче единица у мајка и татко, Илче без никој никого, па така тој стана домазет. Од куќарчето во кое до тогаш живееше, си го зеде она што му треба, па го издаде на кирајџии. Нејзините ништо не ѝ пререкоа и кога таа ја напушти работата: газдата, од време на време, ѝ даваше по некоја работа за дома да ја сработи, но таа најмногу беше околу Илче, кого го гледаше со четири очи. Тој ѝ се препушти исцело. А таа го преместуваше низ куќи, му читаше весник, му купи и радио за да не се досадува сам, кога таа, за малку, ќе излезеше некаде. Во некои убави денови го изведуваше на прошетка, го водеше на пиво и скара во Москва, или во Идадија.Некако се средуваше животот, се чинеше: мали радости, мали таги, сè затворено во куќата, маалчаните повеќе немаа интерес за нив, се подзаборавија и некогашните приказни за нив, беа двајца млади кои созреваа со катадневноста. По ред си одеше и умирањето на таткото на Марче, па умирањето на мајка ѝ, сè беше некако брзо, не многу болно, старите ѝ умреа од старост, тивко, додека спиеја. Така барем се чинеше однадвор.
     Илче и Марче останаа сами. Нешто се беше стиснало во нив, што ли, не се посреќија да имаат деца. Беа одминале десеттина години одење по доктори, по бањи, по бајачки, десетина години чекање, надевање. Дали жалеа, дали не – исто така не се знаеше. Нив никој не ги прашуваше, тие никому ништо не кажуваа. Марче, тогаш, се реши да учи за бабица. Одеше на некој акушерски курс, ја придружуваше баба Цоца, која породуваше во маалото, ѝ помагаше, гледаше како се работи тоа, го вадеше, со време и сама детето, кое, онака лигаво и крваво врекнуваше во нејзините раце, откако ќе му удреше шлаканица-две по модрото газе. Некои велеа – алал да ѝ е, ако нема деца, барем помага да се раѓаат Некои пак, вртејќи уста, подбивно забележуваа: хм, барем вака да фати дете в рака.
     Илче седеше дома, слушаше радио и кога Марче ќе дојдеше, ѝ кажуваше новини: Во Абисинија големи борби. Големиот брат го проголта помалиот – Германија ја зеде Австрија. Многу борби во Шпанија, никој не знае што ќе биде таму. И еден ден: Германија ја зеде Чехословачка. 
     Марче, изморена, нешто заушуваше, нешто не, оставајќи ги торбите на страна – ќе му се обрнеше: Беше некој? Не? А ти – јадеше ли? Сум ти рекла да не го креваш тоа што го јадеш, остави го, зашто половина од тоа си истурил. Илче велеше: сакам да ти помогнам. Таа му одговараше: ќе ми помогнеш, ако бидеш мирен, за да не чистам по тебе. – Во сето тоа немаше нервоза, или ја имаше барем толку колку што умората ја предизвикуваше. Секако дека нивните односи беа веќе сосем нешто друго, отколку порано: една заемна навика за заеднички живот, без префрлања, без нежности, освен ако едниот паднеше болен, од настинка, од грип, од реума. Илчо сакаше да ѝ обрне внимание: Марче, ќе има војна, да знаеш, голема војна ќе има. Како онаа во која растевме, гладни и сиромашни. Светот пак ќе се запали.
     Марче го чувствуваше сето тоа, одеше надвор, сретнуваше луѓе, патем ќе ги чуеше продавачите на весници како извикуваат страшни вести – “Бомбардовање у Шпанији – на хиљаде мртвих!“, “Протести угушени у крви!“, “Друштво народа пред расулом!“ – и понекогаш ќе земеше некој од весниците, да му чита од нив на Илче, но ги одбегнуваше тие вести, му читаше за убиства, за кражби, за проневери и измами, со најголемо задоволство му читаше некои репортажи за Швајцарија, за Италија, за Грција... читајќи ги нив, самата патуваше таму, воздивнуваше копнежливо, си мислеше: светот ќе почне нова војна, а ние со овој слеп човек што ќе правиме, каде да одиме, од кого да побараме помош? Тоа го мислеше, но не го кажуваше. А тој го искажуваше својот страв од војната и го мислеше истото: што ќе правиме ние, кога ќе дојде војната, ја врзав женава со мојава ќоравост, еднаш ѝ го зедов животот, сега пак ќе ѝ го земам.
     И бидна војната: на шести април илјада деветстотини четириесет и првата година, утрото, загрмеа над нив германските авиони, исфрлија бомби околу нив, куќарката им се тресеше од експлозиите, тие прегрнати над креветот на Илче, чекаа и врз нив да падне бомба. Над нив паѓаше прав од дрвениот плафон, крцкаа гредите, некаде плитарот од ѕидот се одвојуваше. За среќа ги одмина тој бран бомби. Во тишината потоа некои кукања, од страв, поради нечие загинување? – се простре над маалото. Марче, држејќи го под рака Илче, излезе во дворот, прашината од некои урнатини паѓаше одозгора, го побелуваше просторот. Што беше? Каде беше? Беа погодени некои згради на плоштадот, околу Вардар, потоа бомби беа фрлени и на железничката станица, врз некои возови. А сето тоа беше речиси на стотина– двеста метри од маалото. 
     Така животот им се пресврте. Сите ја очекуваа војната и таа пак дојде ненадејно. Сите беа подготвени да ја пречекаат и таа пак ги уплаши како и Првата световна, која тие ја доживеаја како повозрасни деца, што ја трпеа како и нивните родители. Уште една голема промена се случи во нивниот живот: една седмица по бомбардирањето, кога во градот веќе беа разместени германските војници, на нивната врата затропа неочекуван гостин. Тоа беше едно момиче, изморено, очајно, уплакано, на лицето солзите ѝ оставиле темни траги. Момичето рече – јас сум Јана, внучка сум, тета Маре, на чичко ви Насте од Белград. На Марче ѝ проврвеа низ глава сеќавања, зборови, приказни за семејството, за најстариот брат на татко ѝ, кој отишол на печалба во Белград уште по Првата светска војна, таму се задомил, се оженил, родил деца и еве една негова внучка, за која и не знаеше ни кога се родила, ни како изгледа, како што не ги знаеше и нејзините родители, за кои понекогаш се говореше во семејството, но не беа дошле во Скопје, ниту кога таа се мажеше (а дали и воопшто беа испратиле некоја покана до нив?), ниту кога умираа нејзините родители. Сосем се беа отуѓиле едни од други.
     Јана, чија Јана? – Татко ми е Димче, синот на дедо Насте, не се сеќавате на нив? – прашуваше момичето, уплашено, оплуснато во образите, немоќно да стои пред врата со две торби в раце. Марче наеднаш се свести: ајде влегувај, ќе позборуваме внатре и пуштајќи го пред себе момичето, на Илче му дофрли: Ова е Јана, братаница ми е, внучка од дедо Насте од Белград. Илче нишкаше глава, го препознаваше обликот на момичето, таа се наведна да му бакне рака, тој ја помилува по косата.
     И потоа почна приказната на Јана: дедо ѝ Насте е умрен, нели знаат. Сами се со татко ѝ и мајка ѝ, живеат во Дорќол, во една куќичка направена од дедо ѝ. И Белград беше бомбардиран, паѓаа бомби околу нив, но за среќа куќичката им останала. Дојдоа туѓинците. Белград е испустен град, глад и беда владее таму. И пукотници овде-онде. Убиваат на улица. И нејзините ѝ рекле – ќе одиш во Скопје, таму имаш тетка, кај неа ќе појдеш, да се засолниш, таму ќе бидеш барем меѓу наши луѓе. А ние, да го продадеме ова, да собереме плачки – ќе дојдеме по тебе. И така, еве го писмото од татко ми, еве ми даде и пет лири – да ви ги дадам, да ме причувате додека тие да дојдат. Јана говореше со глас во кој се чувствуваше дека солзите се исплакани, стравовите се истрадани, во неа останала само умората, која ја потресуваше, од време на време и наместо да ја заспива, ја држеше будна. Марче и Илче ја ислушаа, приказната се ширеше, тие се забораваа, не им текнуваше дека момичето е капнато, ќе припадне од столот. 
     Марче, конечно, се свести: ќе ти стоплам вода, да се искапиш. Дојди да ти покажам каде ќе спиеш. Одбери од плачките што ти е да ставиш во камарата, што ти е за прање. Овде не бомбардираат повеќе, уште не пукаат по улици, уште може да се најде нешто за јадење.
     Така Јана се смести во нивниот живот: сега Илче и Марче се грижеа за неа. Таа имаше шеснаесет години, беше миловидна, убавка, со насмевка што ги купуваше сите. Беше бистро момиче. Помагаше в куќи, кога Марче одеше некаде по работа – му помагаше на тетинот Илче, ќе му свареше кафе, ќе го послужеше со слатко, тој ја галеше по косата и ѝ велеше – ќерко моја. Таа навистина им беше како ќерка, која толку многу ја сакале, сега го почувствуваа тоа и тој, и Марче.
     На местото на Германците, во градот дојдоа Бугарите. Состојбите се влошуваа. И она што го имаше, почна да го нема. чекања пред лебарниците за леб, чекања пред бакалниците за масло и шеќер, туркања и пред касапниците за нешто малку мршаво месо – и сето тоа на купони, измерено на грамови. На пазарчето тезгите беа празни, овде-онде по некоја низа суви пиперки, праз, ни компир, ни грав да се најде. Од овоштие – можеби некоја мушмула, нешто костени, исто така. Луѓето што нешто произведуваа, што береа, си го чуваа за себе, или си даваа едни на други, меѓу пријатели и роднини. Ако некој познајник од селата донесеше торбуле пченично или пченкарно брашно – во семејството се правеше чесна трпеза, со погача. Но животот одеше некако – дури и откако во втората година од војната почнаа бомбардирања, овојпат од сојузничките авиони. Тие не удираа по градот, туку на станицата, по некои возови, по некои места каде што имаше војска. Одново се тресеше куќарката на Илче и Марче – а тие не знаеја што да прават, каде да одат. Маалото се испразни од луѓе – многу семејства заминаа по околните села – што да прави Марче со Илче, со Јана? Седеа тука, чекаа и се молеа да ги одмине бомбата, стиснати едни до други во визбичето, кое – да паднеше и камен од небо – ќе ги покриеше. Мракот беше тој што им даваше чувство на некаква заштитеност? 
     Јана, во тие месеци, ја загледа едно момче од сосетството, Петре на Нешовци. Тој работеше како бравар кај Папатеодоси, преку Вардар, зад Ибни Пајко. Па тој имаше богами и нешто повеќе години – дваесет и три-четири: но Јана беше напредната, па и таа се загледуваше по момчињата. Кога било, како било, којзнае, но еден ден биднала работата меѓу нив. Марче беше потчула за тоа дека Јана има момче од некои сосетки: а што може да се скрие од соседите? Мало место, ниски ѕидови меѓу куќите, сите врзани меѓу себе со пријателства, со роднинства, со мали зависти и ситења. Се знаеше кој од каде што има, колку има, што руба носи озгора, оздола, што манџа готви дома. Нели на Марче ѝ беше работата таква – како бабица да пораѓа деца – па така, одејќи ваму-таму можеше да чуе дека Јана сака некого, дека некој неа ја сака. Марче не беше старински строга, паметеше што е тоа младешки мерак. Затоа со шеговит глас ја потпраша за тоа Јана. А момичето, сето вцрвенето, рече дека е тоа вистина и го кажа и името на саканикот. Тоа беше толку.
     Поминаа неколку месеци – кога еден ден се расчу дека Петре Нешовски побегнал, го нема ни дома, ни на работа. Едни велеа – отишол в планина, други велеа го затвориле, трети велеа – нашол работа во Бугарија. На крај се разбра дека, сепак, тој избегал во планина – станал шумкар, како што велеа Бугарите, станал партизан, како што велеа домашните луѓе. Дека е така – се потврди со тоа што кај него дома, дојде полиција да изврши претрес, да ги распраша неговите родители, браќата, сестрата. Повеќемина од работилницата на Папатеодоси беа осомничени дека се комунисти, меѓу нив и Петре: токму требало да ги затворат – а тие веќе исчезнале.
     Кога Јана го слушна ова – припадна во бессознание. што ти е, чедо, кажи, што ти е? – ја прашуваше Марче. Јана, дојдена на себе, плачеше и нишкаше глава, плачеше и се фаќаше за мевот и тогаш Марче, која – кога ќе погледнеше трудна жена, ќе речеше: ќе биде машко или женско – ете таа не беше ја загледала порано ставата на нејзината Јана: сега го виде сето тоа. И разбра. И осозна наеднаш сè. Се приподигна од подот, на кој сè уште лежеше Јана. И рече: ајде ќерко, стани, белки ќе биде за арно.
     И се роди момиче, здраво и убаво. Во маалото озборуваа, озборуваа, па престанаа. Знаеја чие е тоа дете, знаеја кој му е татко. Па така и престана да се зборува за тоа.
     Се издржаа уште две години на војна: беше многу тешко, но се издржа. Со недостиг на храна, со недостиг на огрев, во темно, во празното маало, севезден загрозени од воздушни тревоги, од повремени бомбардирања, затворени во куќата, поради постојаното движење на војски околу станицата. Марче не се решаваше да одат некаде, со слепиот Илче, со Јана и малечката внука. Си мислеше – ќе ги разместам,ќе ми се разболат. Каде и да ги носам – едно ќе биде полесно, три други работи ќе бидат потешки. Ако била судбината таква – да се загине, ќе се загине и на друго место. Марче беше уморна, тоа беше видливо. Не сакаше да покаже дека се чувствува безнадежно, но така се чувствуваше. Не сакаше да ја прекори Јана за нејзината лудост, но не ѝ беше сеедно дека ѝ го пратиле момичето со доверба дека ќе го зачува – а еве не го дочува. Илче го чувствуваше сево ова, со она сетило што го имаат луѓето без вид: немој да се саклдисуваш, ѝ велеше, така морало да биде. Момичето е добро, момчето е добро, ќе се врати, ќе си ги побара и жената, и ќерката. – А ако не се врати? – прашуваше Марче. – Ако остави коски во планината? Ние сме стари, таа ќе остане сама да се грижи и за себе, и за детето. – Нема да биде сама: ќе дојдат нејзините родители, ќе дојде и Петре, уверено велеше Илче. Марче нишаше глава, стиснуваше уста. Ќе се насмееше, божем, кога ќе влезеше Јана со момичето.
     Дојде и денот на ослободувањето на градот. Марче со семејството пак се пикнаа во визбата. Имаше пукања, трчања и претрчувања, тука близу, пред врата, речиси. Времето беше се издолжило, од утро до утро, малечката заплакуваше, мајка му го стишуваше, да не се чуе, да не се разбере дека некого има во куќата. Стравот беше голем, но и на него свикнаа. Марче се качуваше до горните одаи, да земе нешто за јадење, да стопли нешто за малата, да донесе нешто потопло за сите. Кога мракот падна врз градот, Марче рече решително: доста беше седење овде, ќе поболиме. Одиме горе, да легнеме како луѓе. Така сторија. Ноќта беше немирна, и натаму имаше пукања од разни страни, но веќе подалеку од маалото. Умората ги совлада и тврдо заспаа, во една одаја, замрачена, незагреана, за да не се види по чадот дека има некого во куќата.
     	
     Во некои албуми, посветени на ослободувањето на градот, има и една фотографија, која прикажува еден борец, качен на коњ, очевидно командир на некоја единица: тој е наведнат, со насмевка на лице, кон една пристара жена, што го држи борецот за ногата, протната во узенгија и како да му говори нешто. Околу нив други жени со букети есенско цвеќе, мношто луѓе во некој изблик на радост. Легендата под фотографијата е “срдечна средба на ослободителите и граѓаните“.
     А како беше тоа: навистина многу народ се собра на главната улица – од железничката станица кон плоштадот, кога се објави низ градот дека ќе се одржи свечен пречек на неговите ослободители. На тој пречек излезе и баба Марче, со некоја надеж да го види Петре. И го виде – на чело на една единица – насмеан, со мали мустачиња, препашан со колани, на коњ качен! Се истурка напред, го фати за нога, како да сакаше да го запре коњот, кој и онака тешко се движеше меѓу мноштвото и немирно фркаше. Баба Марче го повлече Петрета Нешовски, како да ќе го симне од коњот и – меѓу радосните восклици на граѓаните, му извика силно – Да дојдеш дома, непрокопсанику, да си го видиш ќеркичето! Да си ја видиш жената! Те фатив – нема да ми избегаш, ќе те држам вака и те носам право дома, неранимајко! А Петре, малку поднаведнат кон неа, со малку изгубена рамнотежа, ја слушаше баба Марче, со некоја насмевка која беше повеќе упатена кон другите, отколку кон неа – и ѝ рече – ќе дојдам, бабо Марче, ќе дојдам. Коњот одеше напред, народот се туркаше наоколу и таа мораше да го испушти Петрета, но успеа да извика по него, “да дојдеш, а ако не дојдеш...“ – но во мноштвото се изгуби нејзината закана, а нејзините солзи жалосници сите мислеа дека ѝ се солзи радосници.
     Тоа е таа фотографија на која се гледа радоста, а не се распознава жалоста.
     
А БРЕ МАКЕДОНЧЕ
     Листајќи една од книгите со документи, што ги издаваа архивите на Македонија и Србија, се сретнав со една приказна, која се случува од јануари па сè до октомври 1890 година и е поврзана со активностите на тогашната српска дипломатија во Македонија, која е во тоа време дел од Отоманската империја. Еве како изгледа таа приказна, низ документите од тоа време.
     Владимир Кариќ, генерален конзул на Кралството Србија во Скопје, му пишува во своето строго доверливо писмо од деветти јануари наведената година, на Сава Груиќ, тогашен претседател на Министерскиот совет и министер на надворешните работи на Србија:
     Господине министре,
     Чест ми е да ве известам дека Марко Мушевиќ пристигна овде уште пред крајот на месец ноември мин. год. Тој дојде кај мене два три пати. Не отворил дуќан туку вели дека кај некој Цинцар најмил стан и дека таму работи. Кога го прашав што работи, ми рече дека го молува (слика, н.б.) султанот. Зафатен со други работи јас уште не сум смислил како да го употребам Мушевиќ. Но наскоро ќе гледам да се обидам. Меѓутоа должност ми е да ви наспомнам дека Мушевиќ е Цинцар. Оттаму е она негово големо пријателство со оној Јован Николиќ, Цинцар, кого не сакавме да го ангажираме. Тој и овде е сè со Цинцари. Јас мислам ако Бог даде па да може овде да се отвори наша школа да го употребам во тоа, да ги потера Цинцарите во нашата школа. Тогаш ќе видам колку вреди, а за сега ништо не можам да речам. Ако се покаже во тоа тогаш ќе го пратам малку да пропатува со иконите кои до тогаш ќе ги направи.
     Повелете Господине Министре да го примите моето високо почитување за вас, конзул...
     На ова писмо, меѓутоа, му претходат некои настани: всушност сè почнува со обраќањето, со писмо, на Марко Мушевиќ, кој се нашол во Белград – до Сава Груиќ, претседател на владата на Србија и министер за надворешни работи, и тоа уште во септември претходната година, со некои предлози за својата работа во Македонија: 
     До Господинот Министер на Над. работи,
     Јас овде накратко ќе ви објаснам дека ни треба и како ни треба да се работи, за да можеме да ги постигнеме нашите цели во Стара Србија и Македонија.
     1) Прво, ова треба да им го дадеме на Македонците: еднакви права на сите овде кои се низ цела Србија и во целото кралство, и да се сметаат исто како овдешниве српски синови без никакви разлики.
     2) Секој Македонец кој би сакал некаква служба, според неговите способности да му се даде од најмалиот па до највисокиот чиновник.
     3) Трето, да се сотрат некои смешни називи за нашите Македонци, речиси најповеќе во Србија (Рекалии). Други велат чокалии и слични на овие називи кога напротив ние сакаме да бидат изоставени треба да имаме едно име и да го носиме, а не со онакви и сè повеќе и повеќе да се огорчуваме.
     4) четврто, ако сакаме ние со ова да го задоволиме нашиот прост беден народ денес треба ова да го отстраниме за преку нив да нема накарадни пцости преку истите со кои непрестајно се пцуело со овие пцости Бог, Христос, Богородица и тн., значи ова наведеново на Бугарите им е најглавниот столб со тоа тие му докажуваат на народот и всушност нашиот народ го одвраќаат.
     5) Пето, Бугарите низ Македонија вака говорат: Србите не се чисто православни, тие го пцујат Божјиот народ гледајте ги само српските свештеници носат некои швапски шапки и токму со тоа Законот го понижуваат, а ние Бугарите се облекуваме чисто православски, т.е. слично на Грчките.
     6) Шесто, дека треба конечно Бугаризмот да се искорени од Македонија треба да се даде да се печатат буквари на македонски јазик што сè ќе служи против бугарската пропаганда.
     	7) Седмо, ни требаат три брошури да се издадат на три јазика турски грчки и српски за македонскиот јазик што ќе служи против бугарската пропаганда.
     8) Треба да сме наполно во врска со Грчката Патријаршија и да ги почитуваме сите грчки односи низ цела Македонија зашто тие имаат влијание кај Отоманската па затоа ќе имаме од нив доста корист.
     9) Девето, ни требаат добри способни луѓе (6) кои јас за сега ги знам да ги изберам кои ќе работат на поништувањето на Бугарската Екзархија зашто сè додека постои Бугарскиот екзарх во Цариград нема да имаме голем успех.
     Главно е сега прашањето на кој ние би ги трошеле парите уверен сум дека ќе ја постигнеме саканата работа и нашите желби.
     10) Десето. Јас се примам да бидам како ревизор да надгледувам дека би требало по цела Македонија дали ни се верни учителите и дали за нас верно работат оние што се поставени на нашата работа ние треба да ги исплатиме а не само парите да ги трошиме низ ветер.
     11) Единаесто. Во Солун или Битола да имаме едни новини во кои ние нашата турска ќе ја воздигнуваме и фалиме која нам денес сè што е можно спрема околностите ни го чини. Во истите новини да имаме македонски песни и некои наши стари обичаи кои не се согласуваат со Бугарите и од тоа нека увиди Македонскиот народ кому му припаѓа таа Македонија и на кој род народ му припаѓа то ест на браќата Срби а не на Бугарија.
     12) Го замолувам Господинот Министер како надлежен, за да се увери подобро за мене. Прашајте го Господ. Јастребов рускиот дипломатски агент во Солун.
     Потоа Господинот Ѓока Симиќ бивш дипломатски агент во Софија и Господинот Панта Среќковиќ, професор на Великата школа во Белград и Господ. намесникот Јован Христиќ Господ. Намесник генерал Белимарковиќ и Господ. Стојан Новаковиќ сегашниот конзул во Цариград.
     Јас овде прво дојдов во 1883 година од Софија со препорака на Господинот Ѓока Симиќ тамошниот Конзул во Софија да се претставам овде во Белград кај што беше нужно јас тој чекор го направив ама тие тогаш не сакаа да работат на тоа туку ми рекоа дека не е сега време за тој предлог и тогаш јас бев принуден да си одам назад, ама пак Бог ме доведе за да би можел и јас нешто да заслужам за нашиот Српски Народ како и секој Србин е должен по нешто за својата слава и Историја. Мило ми е дека најдов луѓе и патриоти кои ќе го прослават и ќе го увеличат Српскиот Народ и да го соединат нашето растурено стадо, да даде бог секогаш вака и вакви славни синови српски да управуваат со Србија.
     На Господинот Министер покорен, Марко Мушевиќ.
18 септември 1889 Белград
Со стан во Хотел Европа (Сава) Белград.
     
     Со оглед на тоа дека Марко Мушевиќ му посочил повеќе имиња на тогашниот министер Груиќ, кај кои тој би можел да се допраша за неговата личност, министерот тоа и ќе го стори и следуваат неколку одговори.
     Првиот е од Ѓорѓе С. Симиќ, пратеник на Кралството Србија во Петроград:
     Господине министре,
     На вашето прашање: што сè ми е познато за Марко А. Мушевиќ, Македонец, кој ви ги понудил своите услуги за работа во пропагандата во Македонија и притоа се повикал на мене, имам чест да ви го одговорам следново:
     Јас го запознав Марко за време на мојот престој во Софија, каде што тој се занимаваше со молерска работа, а покрај тоа собирал и продавал стари пари и други старини. Тој е роден во Крушево во Македонија и секогаш се признавал за Србин и искажуваше желба да поработи на ширењето на српската мисла во Македонија. Еднаш беше присобрал неколку македонски српски песни, за доказ дека таму живеат Срби, и јас тие негови песни по моето враќање од Софија му ги давав на Г. Ѓока Поповиќ, сегашниот наш Генерален Конзул во Скопје да ги прочита и за нив да искаже мислење.
     По моето заминување од Бугарија слушнав дека и Мушевиќ оттаму заминал за Русија. Подоцна, кога тој се врати од Русија во Белград, чув од него: дека бил овде во Петроград и дека имал чест да биде примен во аудиенција од неговото Величество цар Александар III, кому му подарил една рамка за слика од него изрезбарена. Царот му возвратил со Сребрен часовник и со извесна сума пари. За време на аудиенцијата Марко бил облечен во Македонска сукнена облека и колку што сум известен на царевото прашање: каков народ живее во Македонија, тој одговорил дека таму живеат Срби.
     По враќањето од Русија Марко помина подолго време во Белград, нудејќи ѝ ги на тогашната влада своите услуги и бил познат во довереното ви Министерство, од кое некогаш примал помош. Јас го упатував на тогашниот Министер Г. Новаковиќ, но Г. Новаковиќ нашол дека не може да го употреби за пропаганда во Македонија бидејќи е неписмен.
     По подолго живеење во Белград и откако ги потрошил сите пари, кои ги донел од Русија, Марко си отишол од Белград назад во Софија, кајшто веројатно и до сега се наоѓал.
     Ова е, Господине министре, сè што ми е познато за Марко Мушевиќ. Каков што јас го познавам, тој е добар и наивен човек, воодушевен за својата татковина и за Српството, кој би можел да се употреби за ширењето на српската мисла во Македонија но се разбира во онаа сфера, во која тој е способен да работи, бидејќи му недостасува поголемо интелектуално образование.
     Повелете, Господине Министре да го примите уверувањето за моето одлично почитување.
     					Ѓ. С. Симиќ
Пратеништво на Кралството Србија во Петровград, дов. бр. 98
25 септември 1889 во Петроград.
     Вториот одговор е на Стојан Новаковиќ, пратеник на Кралството на Србија во Цариград:
     Господине Министре,
     Со Вашето писмо од 20. ов. м. ... повеливте да ме прашате за сè она што ми е познато за Марко А. Мушевиќ Македонецот.
     Колку што си спомнувам, првпат го видов во Белград некако во 1885 пред или по бугарско српската војна, и во она време за него се заземаше г. Ѓ. С. Симиќ, кој како човек предан на Србија го запознал во Софија во Бугарија за време на неговото службување таму. За него никогаш не сум зборувал со г. Ѓ. С. Симиќ, но за него ми зборуваше поволно како за српски пријател и како за некаков уметник г. М. Шапчанин кој го запознал во Симиќевиот дом. Во спомнатото време и мене ми се јави во Белград како на министер на располагање барајќи да му дадам нешто за да се извлече од некоја неприлика. и јас според можностите нешто и му дадов. Самиот тој со неговиот збунет говор мене не ми се допадна, а од оние кои за него ми зборуваа (посебно г. М. Шапчанин) не можев да дознаам со што му бил полезен на српството во Софија и Македонија и кои се и во што неговите вистински заслуги. Во тоа време пак истиот Мушевиќ се приготвуваше на некој пат во Бугарија или во Македонија, а како да доаѓаше од Романија.
     По тоа време тој наеднаш се појави пред мене во 1887 година зимата во Цариград. К. Групчевиќ и неговите други беа тогаш пошле од Белград за во Цариград да почнат да работат за печатење на некој весник за српските интереси во Македонија, и беа успешни во Пловдив, така што дури по неколку месеци ги извадивме од апс. Мушевиќ ми кажуваше дека знае за нивната работа (што мене ми беше необјасливо откаде) и се нудеше да оди таму и ваму низ Романија и Бугарија и да носи некакви пораки. Во тој час тој доаѓаше од Солун, кајшто не знам од каде стасал, го спомнуваше Јастребов и многу други лица, и сакаше да оди во Букурешт.Бидејќи тој не нудеше некаква реална услуга ниту нешто нужно туку се гледаше како некаков агент за посебни пораки кој би одел од една до друга престолнина мене ми се чинеше дека тој всушност мисли дека ние имаме пари за фрлање и дека ќе се впрегнеме да го снабдеваме него со трошок. Тоа е секогаш природно кога некој се нуди да работи нешто што го нема, што веќе го работат други подготвени и одредени луѓе, а за што тој нема ни подготовка ни способности. Јас поради тоа го примив со недоверба и со резерва, му реков дека ние немаме пари за неговото патување во Букурешт и да си се погрижи самиот за себе како и другите патници. Му го јавив тоа на ондешниот министер г. Френасовиќ и тој ми потврди дека сум постапил како што треба, затоа што тој човек не заслужил друго.
     Тоа е сè што знам за тој човек од почеток до крај. Кога би Ви рекол категорично дека тој е еден од оние не само бескорисни туку и штетни агитатори кои со нас зборуват за нешто да извлечат, па одат и тоа истото го прават и со нашиот непријател, кажувајќи му нему што чуле од нас, одејќи потоа кај третиот (на прим. кај Грците и Романците), па ја повторуваат истата улога со единствена вистинска цел самите од секого на лесен начин да извлечат нешто пари – би зел многу на своја одговорност, бидејќи мојот материјал за него дава можност само да се насети ваквата оценка, но неа со ништо не ја потврдува јасно. Поради тоа објективно ви соопштувам што знам за него. Можеби би било најдобро да му се постави прашањето: што е способен да стори: може ли да отвори училиште, да склопи општина, нешто опипливо да направи во Македонија. Беседник за Белград, Букурешт, Софија и тн. ние можеме да најдеме многу поспособни, но нашата работа ќе напредува слабо, ако ние не можеме да најдеме безусловно и без натегање вистинска потпора во самиот народ во оние краеви. Нека помогне во тоа, но на дело – а нашата благодарност не би изостанала.
     Повелете, Ве молам и во овој случај да го примите уверувањето за моето одлично почитување.
     				Ст. Новаковиќ
Пратеништво на Кралството на Србија во Цариград
Дов. бр. 248
28 септември 1889 година во Цариград
     	
     Марко Мушевиќ, веројатно и самиот знаејќи дека треба да покаже иницијативност и да предложи некоја акција (или веќе некој му свртел внимание на тоа), му пишува на Сава Груиќ, претседателот на министерскиот совет и министер за надворешни работи:
     Најпокорно си земам слобода на Господинот Министер да му соопштам дека во Битолскиот округ во близина на градот Крушево се наоѓа еден стародревен Манастир така наречен уште од старина Свети Танасие.
     Овој манастир за сега никој не го посетува ниту се води за тоа сметка да се подигне на оваа степен која би требало со себе и со своите добродетели да ги постигнува. 
     Дека пред неколку години се наоѓаше во тој Манастир како Игумен и Архимандрит Софроние родум од Крушево истиот како добар Србин наклонет кон сите можни успеси и напредок на Српскиот Народ се трудеше да се издржува истиот Манастир додека можеше но бидејќи истиот многу напуштен и опаднат не му беше можно понатаму во истиот да се издржува.
     Истиот Манастир како што погоре наведов се наоѓа повеќе во рацете на блиското село така наречено Журче истите селани за сега водат некоја извесна сметка, за него.
     Истиот манастир е многу плодоносен има своја земја ливади ниви и многу повеќе во истиот е засадено исто така има извесен број разен добиток
     Затоа најпонизно го замолувам Господинот Министер за ова да преземе средства истиот Манастир да се преземе што поскоро, да ни служи за нашите напредоци и да ги постигнеме нашите семожни цели.
     Средствата за сега би било најкорисно вака на страна на именуваниот архимандрит Софроние кој пред неколку години управуваше со истиот манастир се наоѓа од пред месец дена во Софија истиот цврсто ми вети дека кога би можеле истиот Манастир да го земеме и со сите средства да го подигнеме тој би се прифатил веднаш за Игумен и би се трудел истиот Манастир да го доведе во подобар поредок за да одговара на овие наши желби.
     Нашите желби се овие во истиот Манастир да се востановат две до три училишта со учители за да би можеле да се доведат од сите блиски села ученици да им се предаваат сите можни српски предмети.
     Оваа цел би била до толку нужна бидејќи во целата околина околу Манастирот непостои никаде во близина Бугарски Училишта затоа истата постапка на тој народ што таму живее многу би му припомогнала и тој народ би бил многу благодарен затоа најпонизно го замолувам Господинот Министер да им даде известие дал е можно истиот Архимандрит Софроние да се доведе од Софија и дал на истиот може да му се даде парична помош за патен трошок до Белград.
     Истиот Архимандрит Софроние има негови уверенија од Крушево за неговото чесно поведение до 200 потписи од Крушевски граѓани кајшто попувал преку 40 години.
     		Понизен, до Господинот Министер
     		Марко А. Мушевиќ
3 октомври 1889 во Белград
     	
     Одговорите на прашањето што го постави претседателот на Владата Сава Груиќ: кој е Марко А. Мушевиќ – и натаму следуваат: Коста Н. Христиќ, генерален конзул на Кралството Србија во Солун, му пишува на Владимир Кариќ, секретар на Министерството за надворешни работи (оној истиот што по неколку месеци ќе замине во Скопје како генерален конзул на Србија): 
     Господине,
     Зборував со г. Јастребов (рускиот генерален конзул во Солун, н. з.) за Марко Мушевиќ за кого ми пишавте на 28, пр(етходниот) месец.
     Според мислењето на г. Јастребов Марко Мушевиќ е еден неранимајко. Тој е родум од серскиот округ. Бил и по Русија извлекувајќи пари од словенскиот комитет, па оттаму преку Цариград дошол во Солун, Му ги нудел своите услуги и на Јастребов фалејќи му се дека има големо влијание во Македонија и дека е во врска дури и со некои ајдуци и тн. Јастребов, вели, го молел да му собере нешто народни песни од неговиот крај, и тој му донел нешто, што немало никаква вредност. Тоа, според мислењето на Јастребов, е вид на готовани, кои сметаат на поверливоста на другите, за да живеат на нивен трошок.
     Кога Мушевиќ видел дека во Солун повеќе нема “ухлебие“ отишол во Букурешт кај Хитров, и што било понатаму со него, Јастребов не знае.
     Впрочем Јастребов ми вети дека ќе ми ги испрати на прочит своите извештаи за тој Мушевиќ, до колку ги најде во својата архива.
     Како што гледате, мислењето на Јастребов за Мушевиќ, не е, за него, ни малку поволен.
     Повелете, господине, да го примите уверувањето за моето најодлично почитување.
     				К. Н. Христиќ
Генерален конзулат на Кралството на Србија во Солун
Дов, бр. сл.
3. октомври 1889 во Солун
     	
     Владимир Кариќ (сè уште како секретар на Министерството за надворешни работи), по допишувањата со други дипломати и по личното запознавање со случајот со Марко Мушевиќ, на претседател на владата Сава Груиќ му доставува 
РЕФЕРАТ
за Марко Мушевиќ
Господине министре,
     Марко Мушевиќ, Македонец, родум од Крушево, ви се пријави пред 5-6 седмици со писмената препорака на г. Панта Среќковиќ, проф. на В(еликата) школа. Вие повеливте да го упатите кај мене и јас, откако го сослушав и разбрав дека сака во Македонија да работи за српската мисла, го прашав: дали има некои од нашите попознати луѓе да го познаваат. Тој ми рече дека го познаваат: г. Симиќ наш пратеник во Петроград, кој го запознал во Софија, г. Новаковиќ, наш пратеник во Цариград, г. Милорад П. Шапчанин управник на театарот и г. Јастребов, ген, руски пратеник во Солун.
     Јас со писмо се обратив до првите двајца и ги замолив да му го соопштат на Министерството своето мислење за Мушевиќ; за мислењето на г. Јастребов му пишав на г. Христиќ наш ген. конзул во Солун, кај г. Милорад отидов лично да разберам.
     Г. Новаковиќ се сомнева во неговата способност и волја да работи нешто вистински, туку му припишува намери за експлоатација, за да добие стредства за лесно живеење по престолнините. Г. Јастребов вели дека Мушевиќ бил во Русија, извлекувајќи пари од Словенскиот комитет, и го смета за оној вид луѓе готовани, кои живеат на сметка на оние, на чија доверливост смета. И тој кажува како Мушевиќ патува од една престолнина до друга, фалејќи се дека има големо влијание во Македонија. Тој му ветил на г. Христиќ да му прочита и некои свои извештаи, кои ги пишувал за Мушевиќ, до колку ги најде.
     Г. Милорад П. Шапчанин и самиот за него не зборува најдобро, мислејќи дека и тој е еден од оние многубројни неранимајковци, кои талкаат нудејќи ги сега на еден потоа на друг своите услуги.
     Сосем поинаку говори за Мушевиќ г. Симиќ. Тој дури вели дека оној е од Крушево и дека е молер, како што е, и дека покрај со молерството се занимавал и со продавање на стари пари и други старини. И јас го дознав тоа од самиот Марко. Г. Симиќ понатаму зборува дека Марко од секогаш се признавал за Србин и изјавувал желба да поработи на ширењето на српската мисла во Македонија. Зборува како во Македонија живеат Срби. Г. Симиќ знае дека Марко бил и кај царот Руски и дека, потоа, се вратил во Белград и тука подолго време поминал нудејќи ѝ ги на тогашната влада своите услуги. Г. Симиќ вели дека самиот го упатувал на г. Новаковиќ но тој не можел да го прифати за пропаганда затоа што е неписмен. Г. Симиќ вака го завршува својот извештај:
     “Сè што знам за Мушевиќ е ова: тој е добар и наивен човек, воодушевен за својата татковина и за српството, кој би можел да се употреби за ширењето на српската мисла во Македонија, во сферата во која е способен да работи, бидејќи му недостига повисоко интелектуално образование.“
     Не кажувајќи му ги на Марко личностите, од кои министерството добило извештаи, јас му го кажав речиси од збор до збор сè она што стои против него. Тој навистина се збуни и посрамоти, но кога се созеде, и јас му постави прашања за тоа: што сè правел и особено што сè правел во Бугарија, после, откако отишол од Србија, тој почна да се брани. Тој вели дека во Белград чекал и чекал да му се даде работа и задача во Македонија, но не можел да дочека, и откако ги поарчил парите што царот руски наредил да му се дадат, тој отишол во Бугарија, го работел својот занает се прехранувал себеси, својата мајка и двете сестри. Сега, вели, сестрите ги омажив, и еве ме пак дојдов овде, бидејќи разбрав дека сакате нешто да правите. Значи, дајте ми работа, така заврши.
     И колку што можев да дознаам од информациите од руските весници а исто така и од српските, Марко никогаш не работел за Бугарите ниту како Бугарин се претставувал. Освен тоа, ако пред четири пет години пред острите погледи, како момче кому тукушто му никнале мустаци, изгледал лекоумен и неписмен човек, тој денес остава далеку подобра импресија кај испитувачот, бидејќи подобро далеку подобро се подготвил. Така на пример, г. Милорад ми вели дека онојпат, кога со него се запознал, многу лошо зборувал српски. Меѓутоа тој денес говори српски сосем добро и убаво. Страдањето и искуството сигурно го научиле и на нешто друго, што би можело да се употреби корисно.
     Јас сум господине министре далеку од тоа да верувам дека времето кај Марко произвело таква благотворна револуција во сè како и во јазикот, но откако сè одмерив јас сум сепак слободен да го искажам своето мислење дека би вредело да се направи обид со него. Г. Новаковиќ, покрај сите сомневања што ги изнесува по прашањето на Марковата подобност за работата, на крајот од писмото вели: би си зел многу одговорност врз себе кога би рекол дека Марко е сосем расипан и неспособен човек. Можеби би било најдобро да му се постави прашањето: што е тој способен да стори? може ли да отвори училиште, да склопи општина, нешто опипливо да направи во Македонија? Нека помогне во тоа, но на дело, а за беседник за Белград, Букурешт, Софија и тн. ги има многу поспособни.
     Јас во оваа смисла му поставив прашања на Марко и тој одговори дека може, само му треба време од неколку месеци и да му се даде на помош некој Јован Николиќ, цинцар од Крушево, кој и самиот е таму познат и кој доста би придонел Цинцарите да идат заедно со нас и да ни помагаат во борбата против Бугарите.
     Според сево ова јас сум господине министре слободен да го искажам своето мислење дека би требало да се ангажираат Марко Мушевиќ и неговиот помошник Јован Николиќ за наши агитатори во Македонија со седиште во Крушево.Што се однесува за материјалната награда јас мислам дека со оглед на тоа оти поради агитацијата ќе треба да се патува и троши на Марко би можело да му се даде месечно по 180 а на Јован по 120 динари.
     			Секретар, В. Кариќ
Министерство за надворешни работи
12 октомври 1889 година во Белград
     
     Владимир Кариќ набргу по овој реферат, е назначен за генерален конзул на Кралството Србија во Скопје. Дали причината за тоа треба да се бара во можноста тој поодблиску да ја следи дејноста на Марко Мушевиќ, за чие ангажирање се заложил? Или пак се работи за рутинско решение? Сеедно како дошло до тоа, веќе на почетокот на приказнава видовме дека тој својот прв извештај за работата на Марко го испратил во јануари 1890 година. Вториот извештај пак, што се однесува до работата на Марко, го испраќа до претседателот на владата Сава Груиќ на 5 март истата година:
     Господине Министре,
     Вие со вашето писмо од 7. 2. Д(оверлива). П(ошта). Бр. 152 повеливте да ми дадете до знаење дека на Марко Мушевиќ сте му го намалиле хонорарот напола, од 120 дин. месечно на 60, од 1 март о. г. Со оваа ваша одлука јас сум фрлен во многу неудобна положба, всушност во неприлика. Мушевиќ бидејќи е непознат овде, дури од неодамна вистински почна да ја врши службата, покрај занаетот, кој го работеше во својот стан и кој, се разбира на почетокот, без познанствата не можеше да му оди брилјантно. Дури сега, од Ѓурѓовден, се подготвуваше да отвори дуќан и да купи патрони и бои, и четки, за молување соби, за да има и повеќе работа, а и поширок допир со луѓето. Но кога платата одеднаш му се намалува на половина, тој, пред сè, со таа половина за сега ништо не може да стори, ни да живее, ниту да го оствари својот план за проширување на работата. Второ, ова намалување му дојде сосем ненадејно – тој со ништо не беше подготвен да го пречека и бидејќи сосем е природно да помисли, дека тоа намалување е на моја иницијатива истакнато, тогаш неговите односи спрема мене, до колку воопшто остане во службата, мораат да бидат и сомничави и недоверливи и тогаш совршено од никаква помош не би ми бил. Меѓутоа, според увереноста што од некое време го имам за него, тој во приликите во кои веќе дошол, има начини да се распраша и да дознае многу што што ми е потребно. Освен тоа, се надевам, до колку среќата нè послужи на некој начин овде да отвориме училиште, дека според она што јас го знам за него, тој ќе може посилно да агитира нашето училиште да се полни со деца и од грчка, и од бугарска страна. На крај, додека да намолува (наслика н.з.) уште неколку икони и султанови слики, би го испратил, како продавач на слики да помине извесни краеви и школи во нив, кои немам никаков начин да ги контролирам. Според сево ова јас се осмелувам да ве замолам, Господине Министре, Мушевиќ да го оставите со досегашниот хонорар барем до Октомври годинава и тогаш дури сегашнава ваша одлука да повелите да ја извршите. За оваа работа до сега на Мушевиќ ништо не сум му кажал.
     Повелете, Господине Министре, да го примите моето уверување за моето високо почитување
     				Конзул В. Кариќ
     	
     Ќе минат осум месеци до следното писмо, на иста адреса, од српскиот генерален конзул во Скопје, во кое тој се навраќа на Марко Мушевиќ, во едно сосем поинакво расположение:
     Господине Министре,
     Чест ми е да ве известам дека кон крајот ма минатиот месец му ја откажав службата на Марко Мушевиќ кого повеливте пред неколку месеци да го пратите ваму, за наш агент. Г. Новаковиќ и Г. Јастребов на кои, пријавувајќи се за агент, се повикуваше дека го познаваат, многу добро го оцениле, кога, прашани за него, рекоа дека за ништо не е способен. Зашто навистина Мушевиќ за цело време откако е овде не направи никаква услуга. Тој игра некоја дволична игра ако не и тролична игра од која само тој има полза. Јас и порано имав чест да ви јавам дека тој е по народност Цинцар и само кај нас се кажува дека е Србин и српски пријател, а инаку како Цинцар што и е и по сè изгледа и како Бугарин.
     Кога му го соопштив отказот, тој, кој се премислуваше да ја прифати нашата служба и за 120 дин. месечно, ми се понуди и за 60 дин. само да остане и понатаму, но јас и со тоа го одбив. Можеби за неколку дена тој ќе биде во Белград, можеби пак ќе ви се јави вам или на Друштвото Свети Сава. Но јас ве молам само тоа, со развлекување што е можно подолго да се задржи во Белград, зашто ако се одбие остро тој без сомнение веднаш ќе оди во Софија, и што ќе работи таму е познато иако не е баш многу опасен.
     По овој повод чест ми е во врска со моето писмо Д(оверлива). П(ошта). Бр. 180 од 28 јули да ја приклучам и сметкопотврдата негова за месец јули и да замолам да ми се пратат 600 дин. кои му ги исплатив за месец март до крајот на јули.
     Повелете, Господине Министре, да го примите уверувањето за моето високо почитување.
     				Конзул, В. Кариќ
Генерален конзултат на Кралството Србија во Скопје
Дов. бр. 196
8, август 1890 година во Скопје
     	
     Приказнава за Марко Мушевиќ, завршува со последното писмо на генералниот конзул Владимир Кариќ до претседателот на владата и министер за надворешни работи Сава Груиќ:
     Господине Министре,
     Чест ми е да Ве известам дека со вчерашниот воз отпатува од овде за Белград Марко Мушевиќ. Онака од оддалеку дознав дека тој пак мисли да дојде кај вас и да бара да биде агент. Но јас ве молам да не го примате, бидејќи сè е вистина што на времето за него го јавија г. Новаковиќ и г. Јастребов, кои за тоа беа прашани.
     За сето време на престојот во Скопје Мушевиќ апсолутно не ми направи никаква услуга. Јас секогаш го гледав во дружба со нашите непријатели, и како често влегуваше во куќата на поранешниот директор на бугарската гимназија. Јас мислам дека тој е бугарски шпиун и мислам дека штом ќе дојде во Белград ќе се провртка не само околу министерството туку и околу “Империјал“. Како што јас мислам би требало Марко веднаш да се протера или во Бугарија, или во Турција.
     Повелете, Господине Министре, да го примите уверувањето за моето високо почитување.
     				Конзул В. Кариќ
Генерален конзулат на Кралството Србија во Скопје
Дов. бр. 196
14 октомври 1890 година во Скопје.
     	
     Ете така поминало нешто повеќе од една година допишувања. И приказнава, според она што е објавено како документи би требало да заврши тука?
     
ПЕЕЊЕ
     Читајќи ја книгата “Да се живее за да се раскаже“ од Габриел Гарсија Маркес, на повеќе места забележуваше дека тој се потсетува на поривот за пеење во своето семејство, но и во својата околина – дома, надвор, без повод, со повод, делник и празник. Пеење во дует, во трио, квартет, заедничко пеење на млади, на стари, и на селскиот мегдан, и на неколкудневното патување со брод по реката Магдалена. Една страст да се искаже возбудата, восхитот од живеењето, припадноста кон семејството, кон пријателите, кон народот чиј јазик се зборува и на кој се пее.
     Како беше (и дали е сè уште така) кај нас? – се прашуваше. Останале сеќавања за некои дамнешни имендени, свадби, неделни веселби, запивање во маалската крчма, кога се пеело од срце, на сет глас, радосно и кога се пееле таговни песни. Ги понесувала песната во други простори, ги ослободувала од тегобата на секојдневноста, им го потиснувала во некој агол од заборавот скорешното соочување со смртта на некој близок, на некој познат. Распукнала Шар планина! – се извикуваат, се надгласуваат во песната другарите, роднините, сватовите. Три години болен лежам, оф аман, аман! – болно се извишува певот, а во нив трепери некоја блажина, која се потсилува со голтката црвено вино.
     Пееја на родендени, но и при случајни средби во некоја кафеана, им требаше само малку пијалак за да им се роди иштаф за песна. Ако тоа беше на некои литерарни фестивали – кога ќе завршеше музиката со ората и песните, остануваа да си ги пеат песните сè до следното утро. Умората стежнуваше во нив, затоа гласот им зарипнуваше, очите им се затвораа. Кога се развиделуваше – си одеа на спиење. Но и во сонот им одекнуваше некоја песна, некој шум што ги радуваше – дали тоа беше утринското ветре што се спушташе врз езерската вода, дали тоа беше утринскиот бран, разбуден од ветрето... сеедно како, во сето тоа имаше некои остатоци од некоја песна со која сакаа да заспијат, како што ги заспивале приспивните песни на нивните мајки.
     Пееја – возејќи се со автомобил. Веќе фатил мракот, пред нив е светлото од возилото по кое одат, како по некоја оѕвездена патека, во мракот околу нив ја чувствуваат коријата, од која слегнуваат пасма бела магла од дневното испарување на дрвјата (некоја нивна воздишка пред заспивање?), возат пругоре кон Стража, никој не ги настигнува, ретко кој ги пресретнува во тоа глуво доба. Сами се, две семејни двојки, кои започнуваат песна. Пее едниот, се надоврзува другиот, песните одат и понатаму, едната потсетува на друга, таа на трета – и сè така се разлева таа, го пробива мракот, ги буди птиците заспани меѓу гранките на дрвјата, ги растрчува зајаците, фатени од снопот светлина на автомобилските фарови.
     Пееја нивните родители, околу масата во просторијата која беше и кујна, и трпезарија и спална за дедото и бабата, во старата куќа оградена со двор. Зима е, дошле пријатели, соседи, нема некој празник, но поводот е тука: се сторило виното. Излаченото е прибрано во буренца, она што е останато под комиње се точи во бокали, виното има рубинова боја, прска додека се става во чашите. Околу масата мажи и жени, млади но и повозрасни. На масата јаболки и ореви. Се сечат јаболките, се кршат оревите, се зема од нив, се отпива од виното, со здравица за здравје на сите, за децата најмногу – и да ни растат! – А потоа почнува пеењето. Децата, нема да го дочекаат крајот на пеењето, ќе си одат на спиење, инатејќи се, сакајќи да бидат со возрасните, да ги учат убавите песни, кои ги возбудуваат на посебен начин. Иако, понекогаш, не ги разбираат до крај и зошто од нив, на некои им потечуваат солзи.
     Пееја и тие деца, станати возрасни и со деца кои ги слушаа и одвај, веројатно, и тие разбираа зошто татковците и мајките бришат солзи при спомнувањето на чичовото градинче во кое двајца се љубеле. Со песната што ја слушаа дали доаѓаа до некои сознанија за тагите кои се кажуваа во неа? Сè уште вознемирувани од растењето на нивните снагичиња, можеби не ги засегнуваа возбудите на нивните родители кои паѓаа во некој занес во пеењето. Поради виното ли, поради некои копнежи ли, поради некои јадови?
     Кога тоа им се изгуби песната, кога престанаа да пеат? Дали кога во нив стивнаа некои страсти, некои занеси? Дали кога беа длабоко погодени од смртта на мајката, на сестрата, на некои блиски другари со кои, некогаш, ја строеја песната? Дојде тоа време, кога ногата не сакаше да се подигне во некое оро, кога пеењето им го давеше грлото, како да е пресечено онаму каде што таа се раѓала. Дали песната ја потисна времето на големите премрежја: на војни, на сиромаштија, на грижа за иднината на нивните деца. Дали таа секна поради староста? Можеби таа сè уште се пее некаде, меѓу некои други собирања, можеби таа е издишка на други луѓе кои не ги познаваат, со кои не се среќаваат? Можеби пеењето сè уште постои, но тие се вон неговиот чудесен простор на силни доживувања.

РАЈСКИ ПРЕДЕЛ
     По многу години и многу премислувања, тој се реши, конечно, да се оперира од хернијата, која со време почна да станува се поголема и веќе му пречеше и во одењето. Пронајде некоја врска, за да не чека многу по амбулантите и така (понеделнички) дој де во болницата да ја помине ноќта пред денот на операцијата. Како и на многумина други од семејството – и нему не му беше прв пат да биде во болница и да го оперираат и од нешто друго. Но, иако се знае што ќе биде и како ќе биде – возбудата го придружува секого, во пресрет на операцијата. Така и него. Особено затоа што тоа ќе му беше прва операција со целосна анестезија.
     Подготовките во “чекалната“ пред хируршката сала – со инекција која сосем го опушти, го приспа, иако сестрите му обрнуваа внимание да не заспива, – го подготвија за операцијата. На некое тесно легло го соблекоа толку бргу, што дури немаше време да се засрами пред двете убави млади жени кои им асистираа на анестетичарот и хирургот. Смирувачки гласови, кои го заспиваа сè повеќе, со опивката која ја добиваше преку некоја маска. И како што, многу одамна, неговиот шестгодишен син по операцијата (исто така од хернија) раскажуваше како му ја давале опивката (“Диши Бојане, диши Бојане – и јас плачев и оп! Бојан го нема!“), така и нему му се случи да го снема во сопствената свест.
     Колку траело тоа време на исчезнување – тој можеше, подоцна, да го пресметува на половина час, четириесетина минути? – сеедно, но во еден миг се врати во себеси: се наоѓаше среде некој чудесен предел, со цветно шаренило, со пој на птици, со небеска ведрина – што сè личеше на рајски предел, каков што си го замислуваат веројатно, сите. Насетуваше – сепак сонува. Му беше убав сонот од кој не сакаше да се разбуди, како што тоа се случуваше во првото детско доба, кога мајка му го будеше со бакнеж во образот, а тој сепак го одлагаше мигот кога ќе ги отвори очите, зашто на клепките сè уште стежнуваше убавиот утрински сон, небаре капка мед која ги залепила.
     Во своето будење од анестезијата не сакаше да ја изгуби радоста која ја чувствуваше среде тој предел исполнет со спокојство, низ кој не чекори, туку лесно потскокнува, како при залет за некое полетување, при што се поткрева утробата со возбуда, која е повеќе задоволство отколку страв.
     Но, некој го плескаше благо по образите, не го оставаше да ужива во сонот: Ајде, чичко, разбуди се, готово е, заврши сè – велеше некој женски глас. Што е готово? Што би требало да е готово? Му се развиделуваше и виде – над него, одгоре, беше ликата на една од оние две убавици асистенки, која со насмевка го охрабруваше да се разбуди.
     Освестен до некаде, му дојде страшното, вистинитото: едно гушење, кашлање кое не можеше да исфрли некои балгами кои му се залепиле во грлото, каде му е здивот – го фати стравот кој го имал одамна од некое давење... му помагаа со кислород, но пак тешко доаѓаше до здив, некој уплав го зафати, а оние околу него ги нафрлија врз него оние работи што ги имаше на себе пред да го разголат – и го изнесоа надвор, во некоја голема просторија во која имаше и други кои се бореа да дојдат до здив. Му студеше – нафрлија ќебиња врз него, но треската го тресеше и натаму. Беше тешко. За она време колку што траеше сето тоа.
     Зошто го бележи сево ова? Дали се потсети на тоа, откако ја прочита песната Реанимација од бугарскиот поет Георги Константинов, кој – веројатно по некое слично искуство, напишал: “Не е толку едноставно/ да заспиеш/ во салата за реанимација./ Ако заспиеш –/ никој не знае/ што ќе се случи потем./ Не се многу весели/ и двете варијанти –/ да потонеш во морето од кошмари/ или да испливаш/ во реална болка.“
     
     Или пак затоа што, напати, му доаѓа мислата за оние кои уживаат во соништата предизвикани од некои опијати. Зар може привлечноста на сонот да биде толку силна – кога е проследена со тешкотии при враќањето во стварноста? Мора таа многу да им тежи, за да се решаваат повторно да го предизвикаат сонот за рајот, сонот за детството, сонот за благоста на сакањето?

УБАВАТА КНИГА
     Како што годините го навасуваа, така почесто отколку што тоа било порано, му се појавува сеќавањето за убавата книга која беше ја добил на крајот од четвртото одделение, како одличен ученик, но и првенец на училиштето “Даме Груев“. Тоа беше во времето кога, за време на Втората светска војна и бугарската окупација, учениците учеа на бугарски јазик. Книгата, во споредба со други слични книги, беше чудесно опремена. Во неа имаше само една приказна за царот кој со златно јаболко во дланка, ги испраќал, еден по еден, трите синови да си ја побараат среќата. На корицата, со живи бои, беше насликана токму таа сцена – царот и неговите синови под гранките на златната јаболкница. Внатре цртежите беа во црно-бело, но еднакво убави, како момчињата и девојките за кои се говореше во приказната.
     Но, што се случи со таа книга? Како ја снема во преселбите на неговото семејство, по смртта на татко му, по некои други премрежја? Не можеше да се сети.
     
     Откако германските војници ги напуштија поголемите училишни згради во Скопје, кои ги користеа како касарни (тие заминаа кон Советскиот сојуз, во новата војна на Германија во Европа) – бугарските фашистички окупатори ги повикаа учениците (кои, до тогаш, учеа на српски), да го продолжат школувањето. Третото одделение, во српско, тој не го заврши, поради војната, но по летните курсеви водени од бугарски војници (мобилизирани бугарски учители), под сенките на Чаирскиот голем парк – им се признаа дотогашните одделенија на ситеученици и еве сега дојдоа пак во нивното училиште, кое порано се викаше “Доситеј Обрадовиќ“. Главниот учител на училиштето (така се именуваше директорот), Никола Петров, предаваше во неговото четврто одделе-ние. Веќе кон крајот на првото полугодие, учителот се здоби со впечаток дека тој и самиот може да ги совладува уроците, па затоа, од некои од часовите го праќаше во неговата канцеларија да чека некој (за него важен) телефонски повик, давајќи му задача што самиот да учи од учебникот, додека учителот беше во соседната училница со другите ученици од одделението. Секако дека тој беше мошне поласкан од оваа доверба на учителот. Несомнено, му беше омилен и поради тоа што, уште на почетокот на школската година, тој го изненади со неговиот бугарски јазик, та дури и го праша да не е “од старите предели“ – како што се именуваше Бугарија, додека Македонија и другите делови кои беа окупирани беа наречувани “нови предели“. Беше изненаден дека тој е дете од тука, од Чаир.
     Има една фотографија (поголем формат) на целото одделение, снимени заедно со тој главен учител кој му остана во сеќавање со почеста токму тој да биде прогласен како единствен првенец на училиштето, но и по тоа дека подоцна можеше да го види во состојба која го разжалостуваше. Снимката е направена во салата за приредби – некои од учениците се седнати на работ на бината, други стојат над нив, или под нив. Во таа сала се случи –покрај зборникот со раскази и песни именуван “Родни слова“ – кој го добија и другите одлични ученици, тој да ја добие и таа убава книга, која ја обожуваше и како признание кое го охрабруваше да биде добар ученик и натаму.
     Но – таа книга му се изгуби, како и некои други – а во исто време, од тие години зачувал, сè до денес неколку други. Дали некому му ја дал на читање – и така, при сите преселби по околните села – таа заскитала во некој друг дом, се изгубила? Не е можно тој самиот да ја фрлил. Се потсетува дека, неколку години по ослободувањето, тој беше заинтересиран да ја најде таа книга – сведоштво за неговиот успех од тие години, но и сведоштво за неговите први занеси по книгата, кои, еве и до денес, го исполнуваат.
     
     Се потсети на тоа дека учителот, по повлекувањето на окупаторите, остана во Скопје. Не замина со своите, со бугарскиот окупатор. Не ги знае причините за тоа. Некои од неговите постари напоменаа дека тој се развел од својата жена во Бугарија и затоа не сакал да се врати таму. Зар таму немал родители, пријатели, конечно и работа која, со ослободувањето на земјата, тој ја изгуби во Скопје? Беше го видел во Стара чаршија, во првите зимски месеци, на крајот од 1944 година, кога сè уште не беа ги повикале во македонските училишта. Тогаш, тој почесто одеше во везачкиот дуќан на мајка му, за да помогне со нешто. А учителот поминуваше, првите денови, сè онака претставителен (како што тоа го велеше мајка му), во темен капут и со темна шапка на главата (која – се сеќава – му беше проќелава). Ќе истрчаше од дуќанот – за да го поздрави. Се забележуваше дека учителот пиел, не само по здивот, туку и по вцрвенетото лице. Потоа, по некое време, учителот пак поминуваше по улицата на нивниот дуќан – и тој пак истрчуваше да го поздрави. Беше вџашен дека учителот не го препознаваше веднаш, видливо пијан. Она што посебно го погоди беше тоа дека учителот беше гологлав, во еден студен ден. Дека капутот му беше нечист, а под капутот немаше кошула, веројатно немаше ни палто, му студеше и си замина – не забележувајќи го ни првиот миг на неговата радост, ниту мигот на неговата изненаденост и исплашеност. Кога, неколку седмици потоа, пак го виде – не излезе да го поздрави, иако тоа му беше тешко и го тера-ше на плачење.
     Но, потоа учителот веќе го немаше... Ученикот си го замислуваше како напуштен, понижен од сиромаштијата, несреќен, дојден до таму што дури нема и кој да му плати чашка ракида, дека му се случила некоја несреа – го нашле, можеби, смрзнат во таа студена и сурова зима. А можеби, сепак, се вратил во Бугарија?
     Така, на неговото сеќавање за убавата книга, се придружи и ова сеќавање на драгиот учител.
     
     Многу убави книги стој ат во рафтовите на неговата библиотека. Сепак, таа, најубавата, ја нема и го фаќа некоја жал по неа, која – како и кај мнозина стари луѓе, е жал за убавите мигови од детството, за оние први длабоки вознемирувања што ги обземаа кревките снагичиња. На овие години го опфаќа некоја жал и за тој негов учител и секое потсетување на едното – го поврзува со второто и пак му се поставува прашањето: Што можело да ја растрои душевната рамнотежа на тој стамен човек. Со кого беа оние чести разговори што тој ги водеше по телефон – кои, затоа што не беа службени – не требаше да ги слуша малиот ученик – и кого затоа, тогаш, го праќаше назад, во училницата?
     
ЗИМСКИ УКРАСИ
(Уште еден запис)
     Како што го обожаваме минатото – живеејќи во сегашноста, така и зимите од некогаш ни се чинат дека биле поубави од денешните. Се потсетуваме на тоа дека пределот, покриен со снег, бил чист, светол, воздухот “можел да се пие“, дека топлината во домот, покрај разгорениот пламен во печката – била чудесна, зашто ни навевала мисла дека тука сме едни до други, целото семејство, дека не сме осамени, дека можеме да излеземе надвор за да играме со снегот – но и да се вратиме покрај огнот – за да се загрееме, за да бидеме заедно со браќата и сестрите, со кои сме во постојани мали спорови и во постојана голема меѓусебна приврзаност.
     Ах, тие некогашни зими! А не сега! – Во големиот град снегот се задржува само по некои запуштени тревници, тој ги покрива остатоците од ланското лисје, но и од сметот кој го растураат луѓето: станиол од чоколадите, најлонски кеси, парчиња од фрлен весник, тетрапак од испиениот сок, мрсна хартија од тукушто дојаден бурек, празни пластични шишиња од различни големини, празни кутии од цигари и безброј догорчиња кои биле фрлани насекаде од бројните пушачи. По улиците на градот зиме снегот се растопува, се престорува во црна каша, возилата кои поминуваат брзо – ја прскаат врз минувачите на тротоарите, тие проколнуваат, пцујат, викаат – а некои само вртат со главата како на некое чудо. Каде се некогашните зими? Кога на маалските улици снегот ја покрива калдрмата или макадамот, па тие – откако ќе поминат пешаците и малубројните араби – стануваат лизгалишта, на кои се лизгаат децата – исправени или ортоклек (пот-клекнати) – во зависност од нивното умеење.
     Некогаш. Старите скопјани, кои првите години од детството ги поминале по градските маала – Чаир, Топаана, Крњево, Авијатика, Ново маало (па дури и оние од новите маала, Буњаковец и Дебар маало), живеат со сеќавањето за утрата кога се буделе со блескотот на снегот во очите. Но, заснежениот двор не може веднаш да се види, поради смрзнатите прозорци, иако блескотот продира низ густата мрежа на смрзнатите стакла. Кои сè приказни ги има на тоа стакло! Зашто шарите на мразот, во текот на студената ноќ, исцртале дворци и колиби, среде градини и шуми, исцртале елени и срни кои бараат храна, исцртале птици кои под снегот бараат семиња, но и волк и лисица кои ги демнат зад дрвјата. Занесени во приказната што ја откриваме во цртежот на мразот (или можеби и затоа што ни студи), тешко се решаваме да го отфрлиме од нас дебелиот покривач, за да се облечеме на брзина во млачната соба, во која и се спие, и се готви, и се учи, и се бања, во која на сите им е тесно, па се судираат едни со други – и во која така им се развива меѓусебното сакање и доверба.
     Кога ќе излеземе надвор, во дворот, ни се одзима здивот и од убавината на мранѕулите, кои се спуштиле од нискиот покрив на летната кујна, бидејќи тој не е порабен со олук. Мранѕулите како да се направени од најчист кристал: проѕирен, во форма на една долга капка која во еден миг била замрзната во својот пад кон тлото. Кога ќе светне сонцето, кое е светло, но не и топло – низ мранѕулите поминува неговиот зрак и ги гледаме боите на спектарот (збор кој тогаш не сме го знаеле), како пред око да ја вртиме онаа играчка – свртена кон светлина – во која некакви стакленца постојано поинаку се распоредуваат и нè восхитуваат со разнобојните слики.
     Во дворот се и овошните дрвја, соголени, со темни гранки. Но во студената снежна ноќ и тие се престориле во чудесни стебла: богат укит ги накитил, со некој кристален прав, со некои сребрени обетки, како да е тоа некоја новогодишна елка – какви што можеа да се видат во некои книги за деца, но не и во нашите сиромашки одаи.
     Години поминале, откако не сме ја сетиле радоста од ваквите зимски украси. Смрзнати прозорци со богати приказни, мранѕули протегнати од сниските покриви кои зрачат со разнобојност, укит врз дрвјата кои со него се препокриени како со некој бел кожув. Но, сеќавањето на нив никогаш не престанало да живее во нас, макар и
потиснато во свеста, во времињата кога радоста била сè поретка, а грижите биле сè почести. Не сме биле обземени само од нивната убавина. Сме биле обземени и од сознанијата, кои ни се откривале, гледајќи ги нив. Сме биле возбудени од тоа што со секое отворање на очите, наутро, зиме или лете, напролет или наесен – сме гледале на светот околу нас како постојано откритие, како постојано освојување на неговите вредности. Детството е богато токму поради таквите откритија на природата и на луѓето, во некоја слога и неслога, во некое заемно прифаќање и меѓусебно отфрлање, во некои жестоки судири кои доведувале до промени на природната слика, но и промени на душевната состојба кај човекот. Детето, преку тоа, без да почувствува, во тие некогашни денови, полека допира и до сознавањето на љубовта и на надежта, на вербата и довербата, кои се основните двигатели на неговиот подем во созревањето. 
     За да дојдеме во возраста кога вознемиреноста ги пи потиснува нив, кога повеќе не им веруваме на тие добродетели. Или, можеби, тоа сепак не е така, туку само грижата за непосредната иднина ни фрла темен превез врз нашите некогашни чудесни насетувања за доаѓањето на едно време кое ќе биде величествено за луѓето, за секој човек. Зар тие први претстави можат да исчезнат? Нови поколенија деца, млади луѓе, го живеат својот живот со своите длабоки верувања во љубовта и надежта, на вербата и довербата, Тоа само во нас тагата навлегува со прашањето што си го поставуваме: уште колку имаме пред себе, уште колку ќе се радуваме на светот во кој живееме. Или пак мрачни расположенија нè навеваат заради еден голем страв – што го прикриваме пред сите и пред себе – дали крајот ќе боли? Откаде тој страв од последната болка, по толку многу болки што сме ги претрпеле во животот и кои сме ги лечеле со нови копнежи? Можеби затоа што со последната болка ќе исчезнат и копнежите.
     
КОРАБИ
     Поимот кораби навлезе во нивната детска свест преку кажувањата на баба Софија. Таа раскажуваше приказни за коработ со кој Дедо Ное ги зачувал животните од бога создадени од големиот потоп во кој требало да се удават човечките гревови. А баба Ленка, пак кажуваше како нејзините два сина (од петтемината што ги имаше и двете ќерки) заминале од Солун за Америка со параход. Баба Софија кажуваше и песни во кои корабите ги пренесуваат комитите од еден до друг брег на големите езера, а баба Ленка ја повторуваше песната Параходот заминава – надевајќи се дека, еден ден, тој ќе пристигне од таа далечна Америка-чемерика и ќе ѝ ги врати синовите. Сè она што го кажуваа нивните баби не можеше сосем да се вообличи во слика за тоа пловило по големите води, многу поголеми од маалската бразда, многу поголеми и од реката Серава, многу поголеми и од реката Вардар. Море и езеро – тоа беше нешто непојмливо за нив, како и коработ, параходот, бродот, нешто што е многу, многу поголемо од парчето штица што плива
по реката, нешто толку големо што може да собере повеќе животни отколку што ги има во задниот двор од нивната стара куќа (петли, кокошки, пилиња, кучиња, мачки, коњ, овца, крава, свиња).
     Подоцна, особено откако заодеа на училиште, можеа да видат и цртежи на лаѓи на весла, едреници, воени пловила со различни имиња. А уште подоцна – да читаат книги за големите морепловци кои ги освојувале земјите зад најголемите светски води, зад океаните.
     
     И денес – кога ќе му се изгуби некоја книга (најчесто позајмена на познајници кои никогаш не враќаат книги) – се чувствува мошне лошо. За ништо друго не е злопамтило, освен за тоа дека некој му ја задржал книгата која со многу чувство ја раскажувал и му ја дал – за тој да го има, барем приближно, неговото доживување од неа, неговото големо задоволство.
     Но, кого да обвини за некои изгубени книги од малата ученичка библиотека, запишувани со насловите во една тетратка (иако биле толку малку што можеле да се запомнат и да се искажат наизус!), што ги редел и прередувал во едно орманче кое мајка му му го отстапила (и самата читател). Можеби повторно оние негови другари кои не му ги враќале книгите? Или честите преселби по војната?
     Многу му беше жал дека меѓу нив беше и онаа – за португалскиот морепловец Васко да Гама, големиот истражувач, кој ќе го пронајде патот за Индија. Веројатно ја добил од вујковата книжарница, во 1942 година, на крајот од школска година. Беше пообемна, со зеленикави корици, на кои имаше нацртано големи бродови со развиени едра. Дали беше патопис? или роман? Веројатно второво. Започна летниот распуст и имаше време за читање во текот на целиот ден. Така и се случи – следните неколку дена да не се оддели од неа. Баба Софија го караше – дете, ќе си ги расипеш очите! Мајка му, дојдена попладнето од дуќанот, уморна и нервозна – го кореше: ж Каде се брат ти, сестра ти? Си се далдисал во книгава, не си ги раздигнал ни чиниите од ручекот!
     Далдисан, односно обзеден до крај. Заталкан во некои чудесни, незнајни простори. Учествуваше, во мислите, во подготовките за пловидба во Лисабонското пристаниште, отпловувањето од него по мирно море, пловењето по Атлантскиот океан, од страна на Западна Африка. Го потресуваа деновите со силни бури и го радуваа тивките сончеви денови, запирањето во некои места, каде што бродовите се снабдуваа со свежа вода и свежо овошје и храна, за пак да отпловат на отворениот океански простор...
     Васко да Гама беше херојот на книгата. Со својата решителност. Со својата визија за вистинско откривање на патот за Индија – што не му успеало на Колумбо, појден во друга насока – кој пристигнал до островите и земјите на Средна Америка. Ипонатаму верувајќи дека ја открил волшебната земја Индија. И Васко да Гама е понесен од приказните за големите богатства на Индија, на земјите околу неа, со матни сознанија за нив. Португалија е мала држава, во однос на Шпанија, но исто така со развиено поморство. Ривалството со неа е поткрепено и од блиските историски настани, од отцепувањето од шпанската империја и создавањето на своја држава, која сака да ја изгради својата сила и величина. Веројатно и тоа било поттик да се зафатат со пронаоѓањето на поморскиот пат за Индија.
     Секако, со сево ова некогашниот млад читател се запозна мошне подоцна, кога веќе беше и подзаборавил на својата возбуда од големиот подвиг и откритието на Васко да Гама. Но, се чини, и денес како да останале некои слики од книгата за него. Борбата со силните ветрови, болеста на членовите на бродските посади, од скорбут, но и од други болки. Незадоволството на морнарите поради долгата пловидба. Несигурноста со која се пристанувало на некои места – зашто во секој миг можеле да бидат нападнати од некои африкански племиња, сеедно што оние што доаѓале на брегот како претходница – со себе носеле разни мали подароци на кои пак некои други попитоми племиња им се радувале.
     За првпат во оваа книга тој го сретна името Ртот на Добрата надеж. На Васко да Гама му било познато патувањето на Бартоломео Диас, кој го опловил овој рт во 1487 година и бидејќи таму го затекла голема бура – тој го нарекол Ртот на бурите. Тука некаде завршило пловењето на неговите бродови. Васко да Гама го започнува своето пловење десет години подоцна, со поголема среќа, но и упорност и затоа за него тој рт е Добра надеж. Не запира тука. Ја следи линијата на брегот на Африка, која почнува да се искачува нагоре, сè до Мозамбик. Од тука право кон исток. Западната насока го откри американскиот континент, источната насока го доведува Васко да Гама до Индија. Во книгата се опишани средбите со таа сонувана земја, со бујна природа, со гра-дови во кои се искреваат богатите пагоди и дворци, со луѓе кои говорат и пејат на некој неразбирлив јазик.
     
     Така во свеста на детето се вселија морските широчини, се вселија бродовите кои – и покрај опасностите на долгиот пат – пристигаат на целта, се вселија ликовите на храбрите луѓе кои имаат една голема цел – да ги откријат непознатите предели и земји. Така во него се разви копнеж за патувања кои и во староста не изгаснаа...
     
ПЦОВКА
     Во разговор со еден дамнешен пријател за некои грди пројави, од кои, како старци, беа дегутирани, тој изрече нешто што би можело да личи на пцовка. Пријателот го погледа и со изненадување, и со насмевка: Зар и ти пцуеш?
     Изненадувањето на приј ател от не беше случајно: тој не пцуеше. 
     Можеби понекогаш и ќе изречеше некоја псовка, пред жената и во разговор за нешто што го лутеше во “ова време“, но во суштина – тој навистина не пцуеше и затоа имаше дамнешна причина, една приказна која понекогаш и ја раскажуваше.
     Како дете, можеби беше пет-шестгодишен, беше се заиграл со своите другарчиња во големиот двор, кој се простираше меѓу повеќе куќи. Сите беа речиси врсничиња. Во дворот имаше пилиња, по кои трчаа, а по нив се затрчуваше квачката, бранејќи ги своите рожби. Пилињата беа сè уште мали, но мошне брзи. Бегајќи меѓу децата – тие цивкаа, налутената квачка квочкаше по децата и сето тоа беше весело за нив.
     Но, во еден миг, квачката го клукна токму него по голата нога и тоа го заболе. Фаќајки се за болното место – наеднаш опцу. Тоа му дојде само од себе, како што пцуеја и другите деца од маалото. Во тој миг, една од сосетките беше излегла и им свика на децата да ги остават намира пилињата и да си побараат друга игра.  А кон него се сврте: Така, значи, си знаел да пцуеш!
     Дали тоа беше дента, или утредента, сосетката ја видела мајка му и ѝ кажала за пцуењето на нејзиниот син. Онака, во некаков соседски муабет. Можеби и со насмевка (детска работа!). Но, мајка му, веројатно тоа го сфатила како прекор (не си го воспитала детето). Пакога се врати дома, изморен од игрите со своите другари, таа го повика при себе и тој, не сомневајќи се во нешто, пријде кон неа очекувајќи, како и вообичаено, да го гушне, да го помилува. Но таа го стегна цврсто со раката: Значи така, си ја пцуел сосетката!
     Тој се спротивстави: Не, не сум ја пцуел, еве ќе кажат и другарите! – Но, мајка му не му веруваше, сè уште го држеше цврсто за едната рака, со лице вцрвенето од лутина и затоа се обиде да ја каже вистината: Ја пцуев квачката!
     Мајка му се извика – Која квачка, зар сосетката е квачка, така ли сум те учела да им зборуваш на постарите! Последицата беше – еднажестока казна: мајка му ја грабна кутијата со лутиот алпипер (црвен пипер), го притисна меѓу нозе, со сила му ја отвори устата и во неа истури од него. Го залуте ужасно, испиште, солзи му потекоа и од лутината, и од неправедната казна, припадна меѓу нејзините колена, изгуби здив – и тогаш мајка му се исплаши, го пушти на земи, зеде вода во едно ѓезве и му истураше во устата, за да го исплакне лутиот алпипер.
     Но, лутината во устата траеше долго, му се чинеше дека устата однатре му потече. Инеговаталутинатраеше. Неколку дена. А лутината на мајка му исчезна во мигот кога го стори тоа со алпиперот. Ја обзеде страв да не ѝ онеме детето, да не го опакостила. Само рече: Друг пат да не си пцуел, ни тетки, ни кокошки. Тој ја гледаше в очи, со отворена уста од која како да излегуваа пламења. Не можеше да изрече збор, само полека климна со главата.
     
     И така се одвикна од пцуење. А, можеби, одвиката се должеше и на тоа дека ги сакаше книгите и нивниот јазик со кои се раскажуваа и убави, и тажни сказни. Можеби не се осмелуваше да пцуе затоа што не ги поднесуваше дивите игри на своите врсници. Или пак затоа што беше сè повеќе и повеќе срамежлив (или исплашен?), како што растеше, како што го вознемируваше појавувањето на некои знаци кои му кажуваа дека станува голем, а тој сè уште би сакал да биде покрај мајка му, питомажена, која еднаш направинешто штои саматаја исплаши, заради жестокоста која ја покажа кон малиот син.
     Повеќепати, во својот долг живот, ја раскажуваше оваа приказна за своето откажување од псовката. Не како поука за својата рожба, за внуците, туку како весела анегдота за тоа како некогаш старите ги воспитувале своите деца. Денес се потсетува на сето тоа (и го бележи) како на сеќавање за растењето на дететто, како сеќавање на пилињата и квачката која ги брани нив од немирлаците на децата. Лутината исчезнала одамна. И онаа во устата, и онаа во душата. На мајка си се потсетува со многу нежност. Околу неа веќе нема ни сомнежи, ни незадоволства, има само една светлина која ѝ го открива лицето, напати уморно, напати просветлено од насмевка, како исказ на некое внатрешно чувствување на животот со тегобите и со радоста.

ПРЕГРНУВАЊЕ
     Понекогаш, кога ќе остане без работа (ни бележи, ни чита, ни размислува), му доаѓа на ум помислата – да средува фотографии. Оние што ги има во стари и нови албуми. Во неговото детство и во младоста – фотографирањето беше своевиден луксуз. Тоа се правеше ретко и најчесто случајно. На почетокот од школската година – кога доаѓаше некој фотограф, за да го усними целото одделение на куп, а во средината нивниот одделенски учител. Во подоцнежните години, тоа се случуваше по повод некој празник, или свадба, или кермес – во маалските паркови. Требаше да се случи да наиде некој фотограф, или некој со фотографски апарат – за да биде “овековечен мигот“: на пример, неколку другари (дванаесет-четиринаесет годишни?) застанати меѓу некои зимзелени џбунки, прегрнати, со строги погледи нанапред. Нема шега – тоа е сериозна возраст, иако се сите облечени со кратки панталони.
     Внимателно, една по една, ги вади фотографиите, кои со прекини, но сепак доследно го прикажуваат детето како расте, момчето како се претвора во маже, веќе облечено во долги панталони. Во друштво со другари, најчесто прегрнати. Всушност, тоа не е прегратка, туку префрлање рака преку рамото на другиот. Во начело – повисокиот е тој која ја префрла раката до другарот до себе.
     Денес, момчињата не се прегрнуваат. Или барем не се фотографираат така. Денес прегрнувањето меѓу момчињата може да се протолкува поинаку. Особено ако се двајца. Прегрнувањето меѓу момчињата денес има поинакво значење. Си приспомнуваше сепак, дека меѓу младите по селата, или во некои гратчиња – навиката за такво прегрнување можеше сè уште да се види.
     А некогаш, тоа беше израз на пријателство и меѓусебна доверба. На меѓусебно разбирање. Зад сето тоа имаше посебна блискост, некои исповеди. За првите вљубувања. За надежите и разочарувањата од нив. За неисполнетите копнежи. Како момчиња, срамежливоста што ја чувствуваа во однос на девојките им беше преголема и таа можеше да се искаже само пред најдобриот другар. Оној со кого се седи во истата школска клупа. Оној со кого се оди во кино, во театар, на корзо, на игранките каде што на една страна се наоѓаат момчињата, на другата страна девојчињата. Се храбрат со другарот – појди покани ја! Но, премислата, поттикната од стравот дека мож е да биде одбиен, му ги врзала нозете. Во меѓувреме, некој похрабар ја поканил девојката која му е мила и таа веќе танцува со другиот. Што значи тоа? Дали му е наклонета на тоа момче, дали и се допаѓа со неговата смелост, дали нему му дава на знаење дека и тој треба да биде похрабар? Кого да праша за сето тоа? Секако дека тоа е другарот кој е со него и со кој се шетаат по скопско корзо прегрнати, или рака под рака. Но, на корзото тие не се единствени што се шетаат така. Пред нив, во пресрет кон нив, се движат момчиња прегрнати, или рака под рака фатени. Девојчиња исто така се шетаат или прегрнати, или рака под рака фатени, тоа е несомнено знак на посебно пријателство, на посебна меѓусебна доверба. Веројатно и тие си зборуваат меѓу себе за оние момчиња во кои се загледуваат под око, па и за нешто, притоа, ќе се поднасмеат. За момчето кое било погодено од таков поглед и таква подбивна насмевка – тоа е голема несреќа. Дали такво нешто, во слични случаи, се случува и со девојчето?
     Не, денес се изгуби таквото прегрнување, знакот за големо пријателството. Како што исчезна и можноста да си дечар, да ги сакаш децата како деца, како сеќавање на своето детство, како восхитување од нивната душевна чистота. Зашто, денес, ако се загледаш во некое дете – можеби некои родители би помислиле дека си, недај боже, педофил, стар расипаник кој ја има ниската нечиста  страст за децата. Се уплашија луѓето од можноста да бидат прогласени за травестити. Толку многу афери има во светот поврзани со нив. Навистина сите тие се случуваат, главно, во некои други земји, нр тоа мора да го има и тука, кај нас, и ние сме дел од европскиот континент. Жали ли за тоа пријателско прегрнување, кое може да се види само кога се теши некој? За слободата да погали некое дете, кое си игра во варкот како некое срниче и го потсетува на неговите внуци, веќе одраснати? Така е тоа: некои права ограничуваат други права. Некои обичаи потиснуваат други обичаи. Некои слободи се градат со ограничување на други слободи. Некои стари гестови на пријателство им отстапуваат место на други гестови. Или, сепак, ништо од тоа не е вистина – во времето на некоја отуѓеност, во времето на некои стравови од незнајни повреди на нашиот интимен свет, само се смениле чувствувањата, а со нив и знаците на младешките пријателства

УСНА АРМОНИКА
     Како деца – ја нарекуваа музика. Не би можел да се сети – кога тоа за прв пат ја видел таа музика, кој свирел на неа. За жал, не може да се сети и кога прв пат тој ја имал и кога почнал да свири на неа. Само се сеќава (или претпоставува?) дека неколку години од неговото детство му беа исполнети со свирењето на музика. Би можело тоа да се случило кога имал осум, девет години? Неговата прва усна армоника беше едноставна, не многу голема. Сака да верува дека татко му му ја купил – и самиот љубител на свирење на цитра. Но, на онаа возраст во која тој веројатно ја имал усната армоника – татко му веќе не беше жив.
     Иденесмусечининеверојатнотоаколку бргунаучи да свири на усната армоника. Веројатно отпрвин тоа биле неколку народни напеви. Со движењето на јазикот по дупките на малиот инструмент, со дишењето кое се прилагодуваше на ритамот на напевот – се појавуваше песната во некои хармонии кои го занесуваа. Самиот се чудеше – како сето тоа се случува, сè уште не знаејќи дека занесот на творештвото е неразгатлива тајна. Зашто, понатаму, изведуваше напеви кои не беа оние кои ги знаеше од пеењата на постарите, туку некои негови напеви, во кои беа вмешани некои негови, лични возбудливи чувствувања, кои го зашеметуваа. Ја откриваше музиката. Не онаа од свадбите, или од повремените журки во Горни парк од маалото. Туку негова музика, со негово доживување на складните тонови.
     Му беше убаво, во попладнињата, кога мајка му беше на работа, брат му некаде надвор заигран, а сестрата кај бабата – сам останат во собата, да свири, да измислува некоја песна, за која не можеше да најде точни зборови, иако му беа на врвот од јазикот. Како што во музиката внесуваше некои нејасни чувства, така и во свеста му доаѓаа зборови од некој немушт јазик, кои ги насетуваше, чие значење речиси со сигурност го претпоставуваше, а не можеше да ги изрече.
     Неговата прва усна армоника некако брзо се расипа. Веројатно поради постојаната навлажнетост на нејзините делови од плунката на устата. Навистина, по секоја “песна“ ќе јаистресеше врз својата дланка и притоа ќе капнеа неколку капки од неговата плунка – но сетики нешто рѓосуваше во неа. Ја отвораше – за да ја потсуши, за да истресе некоја ронка заглавена во неа. Но, сепак, нејзиниот звук како да рѓосуваше заедно со јазичињата кои го произведуваа.
     Требаше да се купи нова усна армоника. Како, со кои пари? И каква. Во маалото имаше едно момче, можеби десетина години постаро од него, кое свиреше на тој инструмент. Сите го фалеа неговото свирење. И тој беше го слушнал – притоа и му се восхитуваше, и му завидуваше. Не само на свирењето – туку и на тоа дека имаше повеќе усни армоники, некои и мошне подолги, “со две и пол октави“ – велеше момчето. Имаше и една сосем мала – пиколо. За неа момчето велеше – оној што свири на пиколо – тој е вистинскиот мајстор.
     
     Мајка му му купи “музика“. Поголема од претходната. Иако се загледуваше и во едно пиколо – спакувано во кутивче од тврд картон. Беше, се разбира поскапо. Ќе чека.
     Продолжи да свири упорно – гледајќи тоа да не биде здодевно за домашните. А и поради самото уживање при свирењето – кое беше поубаво, кога беше сам. Излегуваше и во задниот двор на куќата, во градината, каде што имаше и домашни животни и птици. Му се случуваше – така свирејќи, да го предизвика петелот да запее и кога не му е време, напладне. Се чудеше баба му на тоа петлово кукурикање – ќе биде нешто, ја ли арно, јали неарно – толкуваше таа. А тој се потсмевнуваше и не кажуваше дека неговата музика го предизвикала петелот.
     Она што некои го нарекуваат творечки занес – тоа му се случуваше нему во тоа време, додека свиреше. Така денес тоа го толкува. Зашто, притоа, во него имаше некој трепет во кој се мешаа чувството на некоја радост со некое сомневање дали навистина го погодил звукот, дали песната му е нешто ново, или само преповторување на веќе чуеното. Зашто сакаше – и имаше некоја потреба – да создаде песна која не е чуена дотогаш од неговите другари. Кога ќе беше сигурен дека го постигнал тоа – ќе излезеше пред нив, за да им ја отсвири. Белки тие ќе насетат дека таква песна не чуле дотогаш.
     Кога престана да свири на усната армоника? Или е подобро да рече – кога таа не му го создаваше силното чувствување? Односно – кога се измори од усната армоника? Дали тоа беше летото во 1944 година, кога градот беше постојано прелетуван од авионите на сојузничките сили кои одеа да бомбардираат некои далечни цели, но напати се симнуваа да истурат по некоја бомба и над скопската железничка станица.Тоа беше време на некои нови возбуди кои ги зафаќаа и нив, веќе тринаесет-четиринаесетгодишни, Кои, можеби и ја потиснаа неговата свирка. Не стаса да стане мајстор на пиколо.
     Многупати подоцна, кога можеше да си купи и пиколо, и други поскапи усни армоники – кога ќе ги видеше во излогот на музичкиот магазин во градот – помислуваше да си направи задоволство, повторно да засвири на неа. Но, некој страв – не некоја небрежност! – страв дека ќе нема здив да истера некоја песна, го попречуваше во таа намера. А се погоди така, неговиот син, неговите внуци, да се врзат за други инструменти: за гитара, за пијано, за кларинет. Усната армоника си остана само во неговите сеќавања.
РЕШЕТО
     Зборов денес најчесто ќе се нај де заедно со еден друг збор – сито и решето – говорејќи за некој кој поминал многу премрежиња, или пак за некој кој знаел да се снајде во различни состојби. Некој кој може да се протне низ секоја дупка.
     Во детството пак, решетото е поврзано со други потсетувања: можеби првото е она – дека баба му во решето носеше пченка за кокошките кои слободно буричкаа низ заостанатиот куп од коњски измет, но – постојано гладни – се затрчуваа кон неа, за да ги пречекаат грстовите златни зрнца, кога таа ќе се појавеше, повикувајќи ги со пи-пи, пи-пи!
     Сепак посилно го чувствува сеќавањето за решетото со ловењето на врапчиња. Којзнае од каде беше верувањето, дека, по големите, предбожиќни пости, по причесната, треба да се замрси човек со месо од врапче. За да биде лесен како врапчето. Или за да биде среќен како врапче? Затоа, пред крајот на постите, се ловеа врапчиња, кои, откако ќе се искубеа, се сушеа под стреа. Таму мачките не можеа да ги дофатат.
     Сево ова денес му изгледа смешно: кое месо можат да го имаат врапчињата? Како би можеле да се готват? Дали сето тоа беа само приказни, кои се раскажуваа меѓу неговите другари – а овие пак ги чуле од своите постари браќа?
     Но ловот, ете, оставил некоја возбуда во него, кога ќе си приспомни на зборот – решето. Зашто токму тоа им беше средството за ловење врапци. Зимата во декември веќе е тука, има снег, студено е. Врапците, собрани врз гранките на оголените дрвја, црцорат – ако огреало сонце, или се стискаат едни до други – ако е облачно, примрачно, како да сакаат да се загреат едни со други, како и луѓето најдени во слична состојба. Тој со братот е во соба. Топло им е внатре, иако подотвориле еден прозорец. Зашто го гледаат решетото поставено речиси под прозорецот, потпрено со едно дрвце така што, кога тоа ќе се повлече со јаженцето со кое го врзале – решетото ќе падне и ќе го поклопи врапчето, намамено со неколку пченични зрна. Демнат, во себе молат да се случи тоа – некое од врапчињата кацнати на голата црница – да дојде под решетото. Минува време, ним сепак им е здодевно од долго чекање, ќе се заиграат со нешто, од време на време фрлајќи поглед низ прозорецот. Наеднаш – забележуваат како едно врапче колве под решетото! Брзаат да го повлечат јаженцето, решетото паѓа. Бргу излегуваат во дворот, дури и не чувствуваат колку е студено. Со едно око гледаат низ некое од дупчињата на решетото, дали има нешто внатре. Внимателно го поткреваат. Внатре нема ништо. Дури и грстот пченични зрнца се намалил. Повторно го местат решетото. Гледаат кон црницата врз која се собрале десетина врапчиња. Брат му, лут, ги застрашува со тупаницата. Влегуваат во собата. Едно ново долго чекање започнува.
     
     Всушност, со помалиот брат никогаш не успеаја така да фатат барем едно врапче. Затоа сè помалку им веруваа на другарите дека така изнафаќале цело јато! Не веруваа дека тие самите се, можеби, невешти, недоволно внимателни, или недоволно упорни. Некои од нивните другари ги водеа во нивните дворови. Таму, навистина, под стреа, се сушеа по четири-пет врапчиња. Но, дали ги фатиле со решето? Или на некој друга начин? Можеби ги отепале со камен од праќка? Или пак, нивните татковци биле вештите ловци? Во секој случај, тој и брат му се откажаа од ловењето врапчиња. Не само затоа што доживеаја неуспех. Други игри им го одземаа вниманието. Други настани се случуваа: се случи војна. Се случија умирања и раѓања во семејството. Свадби во маалото. Кражби по куќите. Исчезнување на некои луѓе, кои ги познаваа како соседи. Собирањето на Евреите. Бомбардирањата, особено едно кое беше сосем близу до нивното маало. По четири години војна – се случи и ослободување на земјата. Се радуваа на тоа. Се надеваа дека со тоа е завршено со гладта, дека е завршено со стравовите. И самото нивно растење – им даваше надежи дека убавите денови допрва доаѓаат.
     Чаршијата се отвори. Сеедно што беше малку останато за продавање – сепак имаше движење низ неа, без страв дека сирените ќе засвират на тревога од воздушен напад. Се отвори и Бит пазар. Иако беше зима и не можеше да се очекува нешто за продавање – по некои тезги имаше продавачи на стари облеки, на некои стари лонци и тенџериња, на некакви железни предмети кои како да биле наоѓани на некои од градските ѓубришта. Сеедно. Луѓе се врткаа наоколу, не толку како купувачи, колку како сеирџии, можеби и бадијалџии, или пак само за да се потсетат како било некогаш на пазарот, особено напролет, лете, наесен, кога тезгите биле полни со зеленчук и овошје. На пазарот имаше и една месарница: во нејзиниот излог беа изложени две овчки пастрми, потемнети – и можеби затоа немаше купувачи за нив.
     Новата власт издаде наредба – дуќанџиите да ја изнесат на продажба сета стока што ја имаат, што ја чувале по домашните визби. Веројатно имаше и такви кои си ја чуваа сермијата, иако неа најчесто одамна ја распродале под рака за време на војната. Тогаш, кога веќе војната беше сосем завршена – што беше прославено и на скопскиот плоштад со чудесен огаомет – започна борба против воените богаташи, против саботерите во производството, против шпекулантите. Причината се бараше во нивната непослушност да ја изложат скриената стока во излозите. Секако дека имаше и такви, кои сочувале нешто – за да можат да проживеат во новите дни, продавајќи ја под рака, а не по максимираните цени (така се именуваше тоа), кои беа мошне ниски. Со тоа се одеше во пресрет на осиромашениот народ, со полно очекувања дека дојде времето да нема сиромаси и богати, кога сите се рамноправни (не пред бога) пред власта.
     Од оние неколку покажувања во чаршијата на таквите “шпекуланти“, кои ги водеа со ука-бука, искитени со по некоја траба платно, или десетина кадели волница – му остави најтежок впечаток поругата на еден човек кого тој го познаваше. Сосед, врсник на татко му. Навистина имашлив, но не само за време на војната, туку и пред неа. Трговец со платна и штофови, но и со сè што можеше да најде купувачи: гајтани, копчиња, реси, разнобојни ленти, но и црковни одежди, раскошно изработени со сребрени и златни ширити. Го виде како го водеа низ чаршијата, искитен со венци кромид, со ленти, со гајтани, со некое парче зелено платно и – со обесено решето на вратот, кое видливо му тежеше – па главата му беше принаведната од тоа (или од резилот?). Зад него групата букачи носеше траби од платно и штофови. Рикаше од задоволство дека го понижува човекот, кој ништо лошо не им сторил. Но кого го мразеа. Тогаш се велеше – класна омраза. Сепак ова беше нешто повеќе и поинаку.
     Решетото. Закачено на неговиот врат. Пред него пиштеа зурли, удираше тапан. А еден пак од време на време удираше со некаква дебела рачка по решетото, кое одѕиваше со некој остар звук, што се мешаше со пискотот на зурлите. Тоа веќе не беше песна за радост. Звукот од решетото, во таа мешаница, создаваше некој страв кај набљудувачите на поруганието, некаква одбивност, можеби и лутина и затоа се оддалечуваа од сето тоа. Меѓу нив беше и тој, четиринаесетгодишно дете кое веруваше дека мора да има правда за сиромасите. Но во тој миг – никако не можеше да согледа – каква правда е тоа. Кога стана момчак, маж, кога навистина се променија многу работи, и тој, и мнозина други (освен понижените и навредените), заборавија на сето тоа. Иднината беше нивната цел. Сега, кога е стар, знае: сите големи надевања се проследени со големи заблуди. Можеби поинаку и не би можело?

КАМЕНОЛОМ
     Зборов можеше да му продре кон некој затурен слој на сеќавања и кога патуваше со својата жена кон Охрид, додека се искачуваа по патот на Влајница. Со години гледаше како на едно место, еден каменолом се ширеше постапно, скриен од патот со една карпа. Кога по дваесеттина години булдожерите ја изедоа и неа – им се откри еден огромен жолт кратер – всушност голем дел од планината навистина беше изеден: среде пошумената околина се чинеше како некој огромен лишај, кој го нагрдил убавото лице на пределот.
     Но, не, таа слика не го поттикна сеќавањето поврзано со зборот каменолом. Тоа беше некој разговор со неговиот стар пријател, со кого пиеја кафе на терасата од неговата куќа и се сеќаваа на работи од нивната младост, од нивниот живот – особено затоа што многу години работеа и во една установа. Стана збор за смртта. За која вообичаено не зборуваа, но сега тоа беше некое потсетување за првото соочување со некоја насилна смрт. Зборот блесна во неговото сеќавање: каменолом. На падините на Водно, кај денешната скопска населба Пржино.
     Беше тоа во текот на Втората светска војна. За време на бугарската фашистичка окупација. Веројатно во текот на летото на 1942 година. Секако, тогаш тој предел беше пуст. Имаше по некоја куќа, близу некое лозје, на падините на планината, ги нарекуваа тие куќи вили и во нив во текот на врелото скопско лето доаѓаа нивните сопственици, да проживеат посвежи денови. Тука беа купиле некоја куќа неговите вујковци и еден нивни ортак. Куќата имаше приземје со четири простории, кои можеа да служат како кујна (бидејќи четири семејства вообичаено доаѓаа во неа), а на катот уште четири просторни соби. во кои се спиеше. Од предната страна на катот имаше и чардак. Сето тоа беше високо во однос на градот – спрострен долу лево, а пред погледот право се гледаше полето среде кое беше сместен скопскиот аеродром. Со голо (но младо!) око можеше да се посматра реткото полетување и слетување на авионите.
     Доаѓаше тука, кај вујковците, на поседок, една седмица, или десетина дена. За да биде од полза – му даваа да ја води на пасење ангорската коза, која ја беа купиле за семејсвото да има млеко. И го имаше. За пиење, за потквасување, дури и за правење сирење. Му беше тешко да јаводикозатанапасење, наутро и навечер, заштому беше попријатно, во сенката на чардакот, да чита некоја книга, протегнат на некое чергиче. Но, сепак, без поговор, ја преземаше таа обврска. Козата беше своеглава, се тргаше силно по некои правци спротивни од оние по кои требаше да ја води. Не,таа не пасеше, туку брстеше младо лисје од прнарот кој растеше наоколу. Водно беше сува и жолта планина, ни налик на она како таа изгледа денес. Можеби и поради козите. Оваа, која ја водеше, беше стрвна, ненаситна, со предните нозе се потпираше на гранките од младите дрвца, ги соголуваше нивните гранки од младото лисје, сè додека можеше да стаса, а потоа го влечеше него кон некое друго дрвце.
     Така го откри каменоломот: не многу голем, но длабок три-четири метри. Во него работеа тројца работници, до половина голи, поцрнети, со глави покриени со намокрени шамии. Речиси беше дојден до дупката – додека . козата го тргаше накај некоја грмушка. Стаса да види како еден од нив погледа кон него, додека другите двајца товареа во количка ситен камен. Потоа во следните денови пак доаѓаше некаде близу до каменоломот во кој на една страна се редеше ситниот камен, а на друга крупен камен, белузлав, толку што се чинеше дека ја одразува сончевата светлина.
     А еден ден, во таа седмица на неговиот престој кај вујковците, рано наутро се слудша експлозија, која ги разбуди сите во куќата. Зар бомбардираат тука? Повозрасните мажи се облекоа и појдоа кон каменоломот, зашто забележаа дека оттаму дојде силниот пукот. Со нив појде и тој. Во каменоломот видоа купишта раздробен камен, расфрлан од експлозијата. Двајца од работниците беа тука, близу камената грамада, под која беше нивниот трет другар. Беа расчистиле малку од камењето, па можеше да се видат нозете на настраданиот. Нозете до над колениците. Избелените ногавици беа искинати кај колената – како што биле веројатно и порано. Некој од дојдените, наредени по работ на дупката од каменоломот – довикуваа – зошто не го вадите човекот, можеби е жив!
     Не, човекот не беше жив. Го знаеја тоа и работниците, како и дојдените, разбудени од експлозијата. Тој гледаше во нозете и си мислеше – кој беше оној што гледаше кон него? Не можеше да биде сигурен дека баш тоа е загинатиот. Околу него се расправаа – како ли загинал, кутриот, како не успеал да се скрие навреме, кое невнимание се случило и затоа еве го мртов. 
     Мртов. Од насилна смрт. Од нешто што не можел ни даго замисли. За него, сè уште без искуство од некоја средба со смртта, посебно онаа насилната, ова беше нешто што, му се чинеше, дека ќе го памети вечно. Но, со време, сеќавањето на каменоломот и несреќата во него, исчезна, или пак беше потисната во неговото сеќавање. Сега повторно се јави. Значи, сепак, тоа сеќавање останало трајно. Се врежало во него. Слично на постојаноста на чувството за смртта. Што го оддалечуваме од себе – но не можеме да го избришиме. 
     
ЈАСИКА
     Во чаирскиот Долен парк (Горниот парк беше на крајот од маалото, кон Бутел), растеа јасиките. Всушност, тие од четирите страни го порабуваа паркот, кој се наоѓаше спроти низата дуќани: две бакалници, две млекарници-слаткарници, една продавница за зеленчук и овошје, една фурна, една ковачница и две меани (а од аголот на улицата која водеше кон црквата свети Горѓија уште и две берберници). Го памети паркот од најраното детство, бидејќи беше педесетина метри далеку од неговиот дом и во него тој излегуваше со татко му, кој одеше да купи нешто, или пак едноставно да поседи малку во меаната напријателот Димче дебелото, за да испие кафе, сочаша ладна вода и локум. Од тоа време му останала една мала фотографија – тој седнат на  работ од тревникот на паркот, а исправен покрај него помалиот брат. Си личи дека тогаш имал пет години, а брат му две: облечени во некое летно морнарско комплетче, сосе морнарска шапка на главите. Сестра им се уште не е родена, таа ќе ги израдува родителите една година подоцна, а по уште една – татко им ќе почине. Така, според фотографијава, ја изведува хронологијата на настаните.
     А јасиките се гледаат убаво, фатени во едниот агол на фотографијата: веќе се мошне високи, со раширени крошни. Но тој ги памети сепак подобро од многу подоцнежно време, од времето на војната. Паркот веќе беше запустен. Прво со тоа што на едниот негов крај беа ископале една скривница за заштита од бомбардирања (личеше како долга хумка од гроб). Тоа беше една-две седмици пред шести април 1941 година. За заштита на граѓанството. А во неа можеа да се присоберат одвај дваесеттмина, од цело едно маало. Или, можеби, таа беше само за постојаните муштерии од блиските меани?
     Бидејќи дојде нова окупациска власт, службите за грижа околу паркот беа подзаборавиле на него. Немаше чувар кој ќе ги полева тревниците, кој ќе ги поткаструва украсните дрвца, неколкуте шипови трендафил, кој ќе ја потсуредува ронделата во средината на паркот, со садење на нови цвеќиња, откако поранешните веќе прецветале. Кој прв почнал да гази по осушените тревници и ги направил рамни, тврди, без тревка – не се сеќава. Но од тогаш во паркот без цвеќа и убави дрвца маалските деца ги играа своите игри: со челик, со копчиња, со нека-бие-нека-бие, со парталава топка. А навечер низ него играа криенка. Од паркот останаа само јасиките, уште повисоки и пошироки во крошните. Даваа широка сенка. Затоа, во времето на пладневната омарнина, децата приседнуваа во неа, во исто време ладејќи ги и нозете во браздата која тука поминуваше.
     Од старите стрипови, некако сочувани, тој и неговите другари ги знаеја сказните за многу херои – за принц Валијант, за Фантом, за Мандрак, за Тим Тајлор, за Тарзан... Правеа свои приказни од оние што ги читале за нив. Играњето под јасиките еден ден ги поттикна да ја играат играта со Тарзан. Се качуваа по дрвјата, викаа правејќи со дланките пред устата некаква труба, која требаше да им го засили викањето. А еден од поголемите и посмелите – еднаш, по една долга и млада гранка се спушти речиси до земја (таа се свитка без крцкот) – така станувајќи Тарзан кој скока од едно до друго место, со помош на лијаните. Ги вџаши тој смел обид сите другари. Некои се обидоа да го направат тоа – и успеаја. Почна натпревар: кој може да го направи истото, а потоа – кој може најбрзо да слезе до тлото од повисоко. И самиот тој се обиде да биде “Тарзан“, иако беше плашлив и нејак. Му успеа и нему тоа лизгање по гранката која се превитка под неговата мала тежина.
     Таа игра заврши еден ден кога едно од неговите другарчиња се повреди: гранката со која сакаше да се симне до земјата – се скрши и тој почна да паѓа надолу, меѓу другите гранки, меѓу лисјето што се ронеше по него. Кога се најде долу, офкаше, сиот изгребан. Дали нешто скршил? Рака, нога, нешто друго? Изофка, изофка – и стана. Ги мрдаше рацете, заоде. Се чини дека немаше некоја скршеница. Само гребаници од кои брзо се заси-руваше крвта.
     А можеби играта заврши оној ден кога, во пролетта 1943 година, некое големо јато чавки ги зазеде крошните на јасиките, во кои градеа гнезда за своите јајца. Потоа, граќањето на чавките се засили и со пискотот на пилињата. Некои негови другари се искачија до некои гнезда со пилињата. Нивните пискотници ги вратија нивните “родители“ кои, гракајќи силно, почнаа да ги колват по главите напасниците. Тие одвај се симнаа од дрвјата. И никогаш, и тие, и другите, повеќе не се качија на јасиките, со бујато зеленило и со шумолење при вечерното ветре, со шум кој вознемируваше со слатки трпки. Впрочем, некои нови игри се измислија, пак тука во паркот, меѓу јасиките. А потоа се заредија настани кои го растурија детското дружење. Наближуваше крајот на војната. Доаѓаше ново време.
     По војната, тој веќе не живееше во Чаир. Се преселија во Пајко маало, од каде што беше мајка му. Јасиките веќе не ги гледаше. Но, еден ден, при посетата на бабата и дедото во Чаир, забележа дека јасиките веќе ги нема. Некои трупци со корења, ги вадеа со голем напор, дури и ги извлекуваа со коњи, со запрега закачена за остатокот од некогаш величествените јасикови стебла. Тие биле исечени, затоа што почнале да гнијат однатре – и самите паѓале, како погодени од гром. Среќа дека никој не бил повреден. Така, тие исчезнаа од тоа место, откако многу години порано исчезна и Долни парк. Откако исчезнаа и многу други ознаки на тоа негово родно маало. Откако и самиот тој порасна, се промени и фати некој друг пат, напати потсетувајќи се на чудесното детство (сè подалеку од него) со чудесните игри, во кои беа и убавите јасики.
     
МЕЧТАЕЊЕ
     Кога во свеста на детето се појавува мечтаењето? Дали со првите сказни за некои јунаци и убавици? Зашто, во првите години од детството – неговите сетила ги гледаат пред сè нештата околу себе, во светот на својата секојдневност, во која тоа почнува полека да ги разликува предметите, појавите, гласовите. Притоа тоа ќе почне да ги учи и именувањата на она што го гледа. Од чувствата, сè уште малубројни – веројатно најсилно му е она кон мајката. Тој сè уште не знае за зборот љубов. Но во себе има некој сличен порив. Зборот сакање сè уште му е, пред сè, поврзан со неговото првично значење: да се добие нешто: храна, цуцла, играчка... Но, мирисот на млеко од мајчините гради го поврзува со неа и многу подоцна – и кога веќе не е доенче. Нејзината пот долго ќе му мириса на млеко и ќе му потскажува дека во нејзините пазуви, близу нејзиното срце – е местото на неговата сигурност, кое е малку погоре од неговата прва постела.
     Мечтаењето – кога ќе се појави – веќе не е гледање наоколу, во денот што открива безброј нови сознанија: дрвја, цвеќе, бубачки, небо, облаци, ветре... Мечтаењето му е гледање навнатре, во себеси. Детето е пораснато, веќе сака да биде некој, да работи нешто, како оние кои му се претставиле во сказните од бабата, во книгите од кои родителите му читале сказни пред заспивање навечер. Во будно сонување, собрано тивко на леглото, на детето му се отвораат некои предели многу слични на оние што ги знае. Но, во нив има некоја магична убавина, која ги разликува од оние во секојдневноста. Чувствува дека и тој е во тие замислени предели, не во средината, туку некако отскраја. Сепак, учествува во она што се случува. Ако има некоја битка, тој во еден миг ја решава. Ако пак сликата му покажува некоја надојдена вода, тој во еден миг спасува дете од давење. Ако се случува некој голем пожар, тој се гледа како помага заборавената старица од куќата да се извлече од огнот, пред да падне покривот...
     Ги гледа другите. Но, мошне тешко му е да се види себеси. Зашто, претставата што ја има за себе од огледувањето во огледалото – тоа, сепак, не е тој од мечтата. Во мечтата тој е повозрасен, посилен. Мускулест како... Способен да држи меч со кој ќе го убие опасниот ѕвер. Во исто време оној е, сепак, тој.
     Мечтаењето се појавува кај детето, кога ќе почне да станува дечко. Тоа му созрева и со помош на книгите, кои ќе ги чита со голем занес – и тие ќе му ги хранат мечтите. Сè уште малку знае, во тие години и во тоа време, она што денес го знаат дечковците. Не знае за вселенските војни. За големите и моќни летала кои пловат низ бескрајните простори на вселената. Затоа мечтите му се полни со патувања по густите африкански и азиски џунгли, низ кои демнат многу опасности: змии отровници, гладни лавови, крвожедни тигри, опасни крокодили по реките, разбеснети слонови кои газат сè пред себе... Не се неопасни и мајмуните, особено оние големите. А тој е сам, среде сето тоа. На тие опасности се придружуваат и оние од дивите племиња. Безброј приказни, во кои тој си наоѓа место. На спасител. На јунак. Стравот и уживањето му се мешаат во некое чувство кое, сепак, е убаво со возбудите кои во бранови го обземаат неговото снагиче. Тој не може да одреди што, всушност му се случува. А му се случува растење на снагичето и созревање на она што се наречува ум. Зашто, во мечтаењата, низ замислените сказни, во него созреваат сознанија за поими кои не се однесуваат на одредени предмети, туку на она што е неопредметено: на правда и неправда, на чесност и нечесност, на сакање и ненавидување, на завист и великодушност, на храброст и плашливост, на верност и неверност, на добро и зло... Мечтаењето ќе му помогне на дечкото да ја совлада уката за однесување во катадневноста.
     Времето на мечтаењето може да биде подолго, или пократко – во зависност од тоа кога во него ќе се роди копнежот по девојчињата. Не би требало да се мешаат чувствата мечтаење и копнеж. Тие се надоврзуват едно на друго, напати се речиси слични – зашто и едното и другото во свеста создаваат слики за сакани нешта. Но, копнежот е мошне определен, се однесува на нешто мошне одредено. Првиот копнеж е по некое девојче кое има нешто што е тајна за дечкото, дојдено пред вратата на момчешката возраст. Го дразнат некои мириси, негови и оние кои доаѓаат од неа. Сиот е вознемирен – ни една игра не може да му ја смири вознемирената плот. Ни трчање, ни играње топка, ни качување по дрвја. Впрочем, во таквите мигови на копнеење – и не му се игра. Би сакал да седи сам. Да си мисли сам. Не забележувајќи дека од време на времему се оттргнува некоја воздишка. По што? По кого?
     
     На сево ова тој се сети пред некој ден кога беше застанал на паркингот пред еден трговски центар. Мноштво луѓе наоколу, со полни кеси в раце. И едно дете, десетгодишно? – кое имаше некој пластичен пиштол в раце. Одеше како занесеник, гледајќи околу себе нешто што другите не го гледаа. Со отворени очи сонуваше, веројатно, некоја своја сказна. Бараше некого кој му се скрил. Беше на штрек – да не биде изненадено.
     Си спомна на тоа како, за време на војната, беше добил пиштол од печена глина, обоен црно, мошне уверлив како вистинско оружје – иако на рачката имаше прорези кои служеа како свирче. Со таков пишол тој ја играше играта на детектив кој ги бара гангстерите, низ сплетот на скривниците под Гази баба. Еве како неговата приказна се повторува, гледајќи го детето, што сè уште е во мечтите. Чудесно време, кое е само негово, на детето. А времето на грижите му припаѓа на старецот, кој го набљудува детето со насмевка, во која некој би можел да открие едно негово заборавено мечтаење.

ДУЊА
     Во знак на сеќавање на својата мајка, посака да засади дуња во дворот. Во еден октомвриски ден, појдоа со сопругата до градскиот расадник: имаше некои стебленца, закопани во песок, човекот што ги продаваше им предложи едно за кое рече дека е од добра сорта и дека сигурно ќе бидат задоволни од неговото брзо растење.
     Во дворот веќе имаа други овошки, кои – согласно годината – раѓаа повеќе или помалку кајсии, модри сливи, вишни, круши, цреши. Па дури имаа и два развиени насади на лешници. Затоа им беше прашање за решавање – каде да ја засадат садницата на дуњата. Знаеја, од нивните родители, дека таа сака многу вода, па затоа ѝ најдоа место на истекот на еден од олуците од куќата, сметајќи на тоа дека дождовницата – кога врне – ќе го натопува обилно коренот на стебленцето. Секако, во сушното време тие го полеваа дворот, посебно овошките и особено стебленцето на дуњата. Но, во текот на годините се покажа дека дуњата растеше мошне, мошне бавно: стеблото се извишуваше, имаше некаква крошна од лисја, но одвај се зафаќаше по некој плод, кој, по некое време ќе паднеше во тревникот. Веројатно местото не се погоди. Можеби беше голема сенката од куќата. Или пак сенката на липата од дворот на соседите. Или водата истечуваше брзо и земјата се скоравуваше веднаш. Како и да е – не вкусија плод од тоа дрвце. Или поточно да рече – одвај по некој плод ќе се задржеше и нему му се радуваа, мирисајќи го.
     
     А дуњата беше дрво на неговото детство. Беше во дворот на мајка му, веднаш покрај чешмата. Тоа не беше едно стебленце, туку неколку стебла, жилави, силни, на кои се разгрануваа гранки кои можеа да понесат повеќе крупни плодови. Зошто беше родна таа дуња? Дали затоа што во околните куќи речиси сите соседи имаа слични насади? Па пчелите можеа да го вршат пролетното запрашување без да заскитуваат по далечни места?
     Мајка му кажуваше дека таа дуња е мошне стара: куќата била на некое турско семејство, кое по Првата светска војна се исселило во Турција. Од тоа време беше и старата куќа, со простран трем, како широк чардак, покриен заедно со куќата со стари ќерамиди. Во широкиот двор подоцна, накај улицата, била изградена од новото семејство понова градба, просторија со убав влезен простор, за сето тоа да служи како соба за пречек по повод куќната слава. Најважно за домаќинот беше – дека под катот имаше визба. Зашто тој, веќе со години, секоја есен правешевино. Имаше неколку бочви, во секој случај, во едната се чуваше вино под комиње, а во едно друго – излачено вино. Првото се пиеше во текот на зимата, другото, во другиот дел од годината – и особено кога доаѓаа гости.
     Вино и дуњи. Два различни мириси во зимските денови. Дуњите беа наредени на нешго слично како рафтови по ѕидовите во турската куќа и рееја некој мирис кој како да беше од време на време исфрлан во бранови. А виното, комињачко, го ширеше својот опоен мирис заедно со искрите кои излегуваа од бокалот, во кој било наточено, со рубинови одблесоци. Едно миризливо сонце горе на рафтот и еден црвен залез на масата, околу која се собрало семејството.
     Од дуњите мајка му приготвуваше слатко – рендано и во парченца. При приготвувањето на слаткото – особено беше важно да се задржи убавата, жолта боја на овошјето, да не се превари тоа и да не добие црвеникав прелив. Се чуваа дуњи и за варење маџун: од ставеното вино – додека е сè уште слатка шира – се издвојуваше еден дел и долго, долго, се вареше во големата аранија, сè додека не стане густо. Во меѓувреме, во еден дел се ставаат парчиња од тиква (речел), во друг парчиња дуњи, во трет суво грозје. Приготвувањето на зимниците почнуваше уште од средината на септеври, па продолжуваше речиси до крајот на ноември. Во септември обично се вареше слаткото. Во ноември маџунот. Во меѓувреме се приготвуваа сите други зимници. Долго време во дворот на куќата, по дворовите на соседите, над целото маало – се рееја мириси на зеленчуци и овошје. За него, до денес, останал како еден од најсилните – мирисот на дуњата, можеби затоа што тие беа распоредени по собите, по рафтови и ормани, во текот на зимските месеци, кога дури и ги снемува мирисите на другите овошја, потиснати од густите, мрсни манџи. Но, мирисот на дуњата ги надвладуваше. Така му останало во сеќавањето.
     
     Земјотресот ја растури и старата куќа на мајка му. Бидејќи нејзиниот помлад син веќе беше почнал да гради куќа на падините на Водно, кај Пржино (таа веќе беше покриена), таа со својот парализиран сопруг (очув на нејзините деца), се пресели во неа. Во старата куќа, со урнат покрив, останаа некои работи, а во дворот остана дуњата, на која веќе се дрочеа плодовите. Откако ги собраа, при крајот на септември, мајката му искажа желба на помладиот син – кога веќе не се враќаат во старата куќа, барем од таму да ја донесе дуњата. За синот тоа беше повеќе од желба, повеќе од молба: со таа дуња беа поврзани и негови сеќавања, и негови уживања. Така таа беше, со едно стебло, пресадена, пак до дворната чешма. Тука таа, следната пролет, процуте одново, тука, со години, се размножија нејзините гранки. Тука таа најде плодно тло, многу вода и несомнено многу внимание на луѓето, кои се грижеа за неа.
     Тоа што во дворот од неговата куќа не успеа дуњата – секако имаше причини. Не ни помислуваше од тоа да вади некакви пораки, некакви предвестувања. Вотој двор не успеваа ни првите насади на јаболката. Не било местото за јаболки. Затоа имаше изобилен род од праски, од кај сии, од сливи, од круши, од вишни и цреши, од лешници и ореви. На тие дрвја им била добра земјата.
     Па сепак, жал му е дека нема дуња во дворот.
     
МЕКИЦИ
     Кога тој првпат, со сопругата, беше во Истанбул, во месец септември од далечната 1964 година, она што особено го изненади   беа мирисите кои толку му беа блиски, како да се наоѓа во скопската Темна чаршија. Тоа беше некаде околу Ат пазар, каде што имаше добиток, тезги и дуќанчиња како на скопскиот Бит пазар. Мириси кои останале во сеќавањето уште од најраното детство. На добитокот и изметот околу него од Сточна пијаца на крајот од маалото, каде што во вторниците се продаваше разновиден добиток (крави и волови, овци и овни, свињи и прасиња, но и коњи и магариња...). На кукуреците кои Муарем ги лродаваше по дуќаните во чаршијата, носејќи ги во некоја застаклена кутија закачена на неговата рака со кука и кои ги служеше во расечен симит и ги ставаше во рацете на купувачот врз парче стар весник. На ќебапчињата од зачадените ќебапчилници, во кои ручаа продавачите од пазарните тезги. На готвените јадења од ашчилниците близу Капан ан. Низ сите тие мириси во Истанбул – се протинаше и доаѓаше до неговите ноздри уште еден мирис – на пржени мекици. Некако и онака беше презаситен од мирисите на печени меса и манџи – но овој мирис беше нешто друго, во него се чувствуваше некаков освежувачки повев, од тестото и од свежиот зејтин. Копнежливо чувство се раѓаше во него, при насетувањето на тој мирис, кој го враќаше во некое сеќавање оддетството.
     Некогаш, во Скопје, мекици се пржеа на многу места низ чаршијата, на пазарите. Луѓето беа служени со нив, сè уште топли, тукушто извадени од казанот, од нив се цедеше зејтинот во новинската хартија и од тука по дланката што ја држеше мекицата, а кога таа ќе се принесеше до устата – и по брадата на јадачот. Сепак, сето тоа не создаваше непријатно чувство, обратно – луѓето се бришеа со хартијата која им била дадена со мекицата, одеа до чешмата наблизу за да се замијат, зборуваа за тоа дека мајстор Спасе е навистина мајстор за мекици! – и се враќаа на своите работи.
     Тој ги памети оние мекици кои можеше да ги проба во деновите на некои големи верски празници. По божиќните пости – на прв ден од Божик, по велигденските пости – на прв ден од Велигден. Старите (баба му, но дали и дедо му?) ги постеа целите пости. А младите и децата – само последната седмица од постите. Не дека беше тешка таа седмица – поради ограничениот избор на ј адења (нема месо, нема јајца и млеко, нема кравјо масло, или свинско сало на комадот леб, најчесто се руча посен, бел грав); па сепак децата беа стрвни за нешто друго, зашто сите ограничувања им пречеа – и во семејството, и во училиштето. Така и забраната да не јадат нешто, на нив влијаеше како и сите други ограничувања и забрани, а не поради тоа дека нешто јадат поразлично од другите, обични денови.
     Затоа, по причесната, за која се туркаа со другите – не слушајќи ги ни попот, ни клисарот, речиси излетуваа во црковниот двор, каде што се пржеа мекици. Тие им беа ветени од родителите. За тоа добиваа по некоја паричка – кој за една, кој за две.
     Но, откако некако го совладаа долгото време на литургијата – пред да почне причесната, откако ја воздржуваа гладта – и покрај мирисот на пржените мекици однадвор, кој дури го надвјасуваше мирисот на бројните запалени свеќи, па и на темјанот од кадилницата на свештеникот – сега пак мораа да чекаат, во редица, да им биде ставена мекицата (две) во рака. Редот им се чинеше долг. Цупкаа со нозете, се прикаруваа со оние кои се обидуваа да го скршат редот. Сеедно што мајстор Спиро и неговиот помошник мошне брзо ги служеа децата.
     Еве го и него пред казанот со врело масло. Ја позема мекицата ставена бо бела хартија, со каква го завиткуваа месарите месото во месарницата. Дворот е преполн со деца кои јадат мекици. Постарите стојат настрана, фаќаат сенка под големиот орев, се поздравуваат, разговараат. Мажите се ладат со своите шапки (тие се свечено облечени), жените со разнобојни ладала (кој би рекол дека нивните мајки се толку убави и кокетни!). Тука се и бабите и дедовците – тие си се носат старински, бабите се покриени со црни шамии, дедовците со шубари, и едните и другите се облечени во некоја црна облека. Кај бабите, шамиите со кои ја покриле главата се свилени, со долги свилени реси. Дедовците имаа чисти кошули и бричени се, на нивните лица се истакнуваат долгите, бели мустаќи.
     Многу одамна престана да верува, беше атеист – на оваа возраст, која беше добра старост – сè уште не си го поставуваше прашањето – а што ќе биде по смртта, зашто сè уште некои поголеми болки и болести не го тревожеа. Но, си мислеше – има некоја чудна светост во неговите сеќавања на чаирската црква свети Ѓорѓија. Во своите пишувања повеќепати ја спомнувал. Нејзината висока купола која го открива небото со сликата на Исус. Нејзините камбани кои го буделе во раните пролетни утра и чии звуци навлегувале во собата, низ отворениот прозорец, заедно со мирисите на цвеќињата од дворот. Многу нешта го иотсетувале на неа. Овојпат, се потсетува на неа преку мирисот на мекиците, по причесната на Велигден. Го прелетува мислата просторот од Истанбул до неговиот роден град, до неговото маало, до неговата црква, до големото ореово дрво и драгите луѓе, неговите предци, кои се собрале во црковниот двор, во свечени облеки и во свечено расположение, чекајќи нивните деца и внуци, да ја изедат со сласт мекицата, толку очекувана по седмодневниот, за нив толку долг пост.

ПРЕДЕЛ
     Со првите години на учење на македонски јазик – се појави во неговиот говор овој збор. Скопјаните не го познаваа. Велеа – крај. Поле. Ливади. Планински шуми. Можеби поучените го знаеле и зборот пејзаж.
     Му се допадна зборот. Дали беше го сретнал во некој расказ од тогашните писатели? Во некоја статија? Секако – не во народните приказни. Ниту во народните песни.
     Предел. Кога, некогаш, го читаше “Маѓосен брег“ од Томас Ман – си мислеше постојано: што ме восхитува во романов? Приказната, ликовите, нивните размисли и разговори за новиот век, нивните чувствувања? Или, можеби, волшепството се наоѓаше во пределот во кој се наоѓаат луѓето во него. Го пронајде ковертот со белешки од читањето на тој роман. Од него беше извадил и два описа на предел: “...Тој се искачуваше сè повисоко, по кривулестиот пат. Звукот на прапорците го привлекуваше и тој го најде и стадото; тоа пасеше близу една колиба чиј покрив беше притиснат со камен...“ И потоа, на друго место: “Во плиткото, каменесто корито од десната страна се спушташе од високо, планински поток, се излеваше пенливо преку големите карпи, терасасто наредени, а потоа посмирено течеше понатаму кон долината, премостен живописно со балван, со едноставно изделкана ограда. Дното на долината беше сино од ѕвончињата на некоја расцутена билка, која насекаде растеше. Сериозни смреки, огромни и со правилен раст, се искреваа, осамени и во групи, во дното на долината и вдолж падините и една од нив, која фатила корен накосо на стрмнината, стрчеше, крива и чудна, среде таа слика. Осаменост полна со шумови владееше над тоа убаво и пусто место...“
     Го издвоил ова – не поради некоја длабока мисла, туку поради некое длабоко чувство за некој предел од неговото детство. Го знае тој предел и денес, може да го опише. Кога ќе се поминеше последната куќа од селото Љубанци, останува да се искачува пругоре, по долината, кон врвот на Скопска Црна Гора. Селаните велат – по реката. Но, таа е со малку вода, зашто некаде горе, водите и се одземени и по бразди – направени по падините кои слегнуваат кон долината – тие се водат долу, до селските воденици. Сепак, децата шлапкаат по неа, во вирчињата фаќаат полноглавци, а потоа ги преместуваат во друго вирче. Но, чудесноста е некаде горе, многу горе. Со денови, му се чини, постарите момчиња и девојки се договараа еднаш да одат “таму“ на излет. До Црн камен, под кој клокоти голема, опасна вода, луѓето од долните села со векови се плашат – ако пукне каменот – ќе биде голем потоп, како од времето на Дедо Ное.
     И еднаш беше тој излет. 3аедно со другите момчиња и девојки, меѓу кои беше и неговата братучедка, со чие семејство летуваше. И тој, деветгодишен, го допре увото до Црн камен. Нешто навистина клокотеше внатре, будеше и во него страв од нешто лошо. Или тоа ветрот бучеше, горе, на планинската голина. А долу, далеку, требаше да биде градот. Одвај да можеше да се види – беше јули, јулската горештина го покрила со некоја измаглица.
     Потоа, се симнаа подолу, веќе се појавија дрвја, меѓу нив ливади, имаше едно стадо, овчарот беше затскриен во сенка, со некоја недоверчива љубопитност ги гледаше градските момчиња и девојки. Не свиреше на кавал – само жегалците си ја пееја песната жежи-печи. Ветрето од Црн камен – не се чувствуваше, само врвовите на дрвјата се нишкаа, а долу започнуваше омарнина. Се најдоа во сенките на големите костени – љубанечки костени, поубави од вратничките, од нерешките, така велеше баба му Елена, по потекло од Љубанци. И меѓу костените – чешмиче: приградено со камење, обраснато со лишај. Чешмичето беше – едно чепурче направено од кора од дрво, веројатно симната од некоја костенова гранка. Водата не беше обилна. Се редеа еден по друг да си го заплакнат лицето, од дланка да се напијат од водата. Некои полнеа матарки, шишенца. Таа беше студена, непцата и забите заболуваа од тоа. Една бескрајна тишина, со ветрето меѓу гранките како глас од небо, со ѕвонењето на клопотарецот од овенот-предводник, со шумолењето на водата од чешмичето. 
     Овчарот полека им приѓаше, со претпазливост – да не му се пререче нешто? – а сепак да рече и чуе некој збор. – Како се вика местово? – го прашаа. Кукалоец, рече тој.
     Кукалоец. Му останал зборот во сеќавање еве речиси седумдесет години. И сликата на тоа место. И чувството за тишината. И чешмичето со неговиот питом гргор. Костените извишени над нивните глави, со плодовите заштитени во боцливи обвивки, слични на ежиња. Некои, паднати поради ветровите, поради тоа што се исушиле на крајот од некоја гранка, крцкаа под нашите стапала. Тука некаде е и овчарот, и стадото, и ѕвонот на клопотарецот. Жегалците и штурците со своите песни. И некој одглас на кукавица? Дали затоа го завикале тоа место Кукалоец?
     Толку многу други предели видел во животот, убави и преубави, им се восхитувал, се возбудувал од нив. Сепак, најсилно се сеќава на Кукалоец. Можеби затоа што тогаш прв пат сетил, разбрал – што е тоа предел.
     Магијата на пределот – тоа е она поради што го опишуваат толку често, во многу книги. Ја чита автобиографската книга на Најпол “Енигмата на доаѓањето“. Уште од првите страници се чувствува опседнатоста на авторот со пределот. Дојден од Тринидад, еве го во еден сосем поинаков предел во Англија: “... Првите четири дена паѓаше дожд. Одвај бев свестен каде сум. Кога дождот престана во далечина зад тревниците и преку покривите на шупите пред мојата куќа, здогледав полја на чии рабови стеблата беа голи; зад нив, во далечината, површината на рекичката се сјаеше, во зависност од светлината, а понекогаш, на мое изненадување, се чинеше божем тие искри треперат над површината на земјата.“
     Сеќавањето на некои предели, во планината, кога започнуваат таинствено да се појавуваат некои бели пасма од облак, или магла, во некоја приквечерина... во некоја бескрајна рамнина, некаде при залезот на сонцето, кога тоа е една огромна црвено вжарена топка, речиси тука, пред погледот... Предели на вода, во протечување, во собирање во езеро.
     Сè уште е обзеден од помислата на книгите каде што пределот се открива со една длабока прочувственост. Ја чита песната Брана на Матеја Матевски: Насекаде сега е вода/ од рида до рида/ Стреата небесна/ боровите темни ја кријат/ А јурии беа и коленец и смил/ во разговор тих со ветерот/ и нозе леки што трчаат/ низ тревите... Го потсетува песнава напределот во Маврово, пред да биде направена браната, пред да се стори езерото. Беше млад, бригадир на работна акција таму. Сè беше поинаку – без големата вода од денес. По полето пасеа стада добиток, невознемирени од бучавата на машините. Не знаејќи дека тревата ќе им биде одземена, следната година. Дека повеќе нема да го видат истото небо, бреговите на кои се потпира тоа. Го чита крајот од песната на Матеја: Тоа се сега води без паметење/ покров се заборав што носи/ на одарот на полето/ пред овој темен поглед на боровите/ под смерниот молк на задуманите гори.
     Еден од ликовите од романот “Чевенгур“ од Андреј Платонов, вели: “Нема лоши книги. Има лоши читатели. Ако некој читател сака да пронајде нешто во некоја книга – ќе гонајде...“
     Дали неговото сеќавање на тој предел – кој подоцна никогаш не го видел – го потсетува на некои книги, во кои ја пронаоѓал возбудата од други предели? Магијата нивна го привлекувала токму кон тие книги?

РАСПАЌЕ
     Кога детето се соочува со поимот распаќе, или крстопат? Не, детето не го познава овој збор. Во неговата свест сè уште нема (и тоа ќе трае долго време) премислување (а премислувањата се пред распаќата): животот му е исполнет со занес за игра, тоа во него го открива и поривот за победа. Самото не е свесно за тоа – но, кога игра – целта е да се биде победник, било во друштво со другарите, било во единечно натпреварување. Всушност – тоа сака повеќе да биде учесник во игра во некоја група –зашто, тогаш, поразот помалку ќе го боли. За губењето, можеби – ако не и сигурно! – виновник ќе биде и некој друг.
     Така, детето сè уште нема потреба само да одредува некој пат, некоја посока. Онаму каде што се вкрстуваат неколку патеки, неколку маалски сокаци – нема зошто да се мисли која насока ќе ја фати – друштвото маалско веќе знае накаде да се појде: дали кон ширинката за да се игра топка, или пак до некој овоштарник – за скришум да се собере некоја кајсија, некое јаболко, некоја круша. Или пак – кога ќе се соберат ситните пари на купче, извадени од џебовите на пантоланчињата – дали со нив ќе се купи нешто за заедничка игра (вистинска кожена топка), или ќе се оди во биоскоп, да се види некој филм со Тарзан, или со каубојци и Индијанци – за потоа во маалото да се пренесат повеќе варијанти на видените сказни.
     Така некако е во детството: дружбата не остава многу место за премисли. Пред некои можни распаќа. А кога се случува премислата да се појави во свеста на детето? Веројатно и во оној миг кога во друштвото ќе се појави еден кој ќе ја налага својата волја врз другите – било со застрашување, било со уценување. Се случува детето да почувствува дека некоја одлука, изнудена од најсилниот, не е онаа вистинската. Дека таа противречи на првите поимања за доброто и лошото, кои ги добил од домашните. Дека крадењето овошки од други градини, можеби не е голем грев, но крадењето од туѓи дворови на што и да е – е грев. Дека плодовите на дрвјата им се по божја волја достапни за сите, но дека земањето пирустија, тепсија, железен обрач од некое колско тркало – е кражба.
     Тогаш детето ќе му рече – не! – на насилникот. Другите ќе молчат, но знае дека го подржуваат. А силникот ќе му рече – ти не си во нашето друштво!
     Детето оди на училиште, се враќа од училиште, само е, другарите стојат отстрана, будно набљудувани од насилникот – да не му се приближат, затоа што, тогаш и оној што ќе го стори тоа – ќе биде истеран од маалското друштво, ќе нема право на заедничките игри. И тоа може да трае месец-два. А детето веќе размислува за сето тоа. Би сакал да биде со другарите. Се премислува – дали да замоли да го примат пак меѓу нив. Можеби е тоа она прво распаќе на кое ќе се најде – што да прави, да попушти ли, или да се инаети? Каква полза може да се има од упорноста? Со неа ги губи деновите на радост од играта со другите. Но, од друга страна, некое сетило му вели дека, ако попушти – нема само тој да биде понижен, туку ќе биде причина другарите да мислат дека секој отпор против насилието е залуден.
     Во својата осаменост, детето наоѓа утеха во стриповите и во книшките кои може да му ги купат родителите, или пак да ги добие од постарите братучеди. Со нив си создава свет исполнет со замислени сказни. Осамено, се шета низ широкиот двор на старата куќа, оди во градините на соседите, така појасно ќе почувствува дека садењето, растењето, созревањето на растенијата се една голема тајна, која го предизвикува. Желбата за игра малку ќе се стиши во него, обзеден од таа тајна. Околу него има пчели, кои кацнуваат по цветовите низ дворот, црцорат врапчиња кои распретуваат некоја лепешка од говедото што пред некое време тука ја оставило, ги гледа ластовиците кои изградиле гнездо под стреата на куќата, како одат и доагаат, носејќи во клуновите нешто што го спуштаат во подзинатите клунчиња на тукушто изведените пилиња, ја гледа мачката која ги демне оздола – и ја брка. Всушност – му се открива свет кој станува едно со оној што си го замислува од сказните во книгите. Расте. Без да сети. Во снагата и во умот. Доста беше со клоцање на топката, со играње челик, со криенки по сокачките агли. Детето се нашло на распаќе на кое само по себе му доаѓа да ја избере патеката која го води кон преобразбата во момче.
     Тогаш, можеби, момчето ќе дојде до некое сознание за избор на својот пат? Дотогаш, желбата да се биде пилот, или морнар, или таен агент што ја брани правдата, или географ што ги проучува земјините простори – се само одраз на она што го читал во книгите и стриповите. Некои јунаци во нив го поттикнувале да мечтае за авантури низ какви поминувале и тие. Овој пат, во него се појавува размислата за својата иднина. Му доаѓа полуматурата. Дали родителите ќе го поддржат да продолжи со школувањето, или ќе оди да учи занает. Тој би сакал да биде биолог. Да ги рткрива тајните на животот на растенијата, на животните. Да го пронајде цветот што расте на највисокиот планински врв на светот. Да се симне длабоко во морето, во невидено убав простор во кој има сосем различен живот од оној на земјата. Би сакал...
     На тоа важно распаќе – да се школува или да изучува занает – посоката ќе му ја одредат родителите: тој е добар ученик, наставниците ги охрабруваат родителите да го школуваат своето дете. Колку и да се сиромашни – ќе го прифатат тоа. Впрочем, дојдено е ново време, нова држава е создадена во која секој што сака – ќе може да се образува.
     На тоа распаќе ќе се случи делење со другарите: едните одат на занает, други ќе им помагаат на родителите во дуќанот со ситна стока, трети ќе одат во учителска школа, во техничка школа... А некои ќе станат неработници, рамолепци. Насилникот не го бидуваше на училиште. За жал, останат сирак, без татко – нема кој да го прати ни на занает. А и самиот е збунет – друштвото со кое командуваше веќе го нема. Ќе бара начин да собере некои од оние што беа со него, но тие си имаат своја работа, своја цел, се осамостоиле, па и зајакнале – за да можат на силата со сила да одговорат.
     Тоа распаќе, тогаш, го насети, го почувствува и момчето: меѓу врвиците – беше турнат во насока кон еден пат кој му даваше надеж дека неговите желби ќе се исполнат. Секако, ќе се појави цел еден нов список на желби – подруги од оние поранешни, но чувствува дека, до исполнувањето на една – ќе стаса.
     Така, насетувајќи ги, согледувајќи ги – ќе биде многупати во животот пред тие распаќа, на кои самиот одлучувал во која насока да појде. Дали му се случувало да се кае – дека подобро би му било да фател друг пат, во некое време од својот живот? Сега, на стари години, си мисли: вака-така, поминал низ премрежја и низ сполуки, како што се случува со секој човек. Имало умирачки, имало свадби. Имало завидливости – кои му ја јаделе душата, имало среќни мигови на успеси, кои му ја галеле суетата. Имало сомнежи, во себе, во другите, во верувањата, како што имало и целосно предавање на чувството – дека има надеж, има иднина. Болката исчезнува со смртта, но надежта разлистува со секој нов изгрев на сонцето.
     На големата карта со патиштата од својот живот – би можел ли, сега, да ги одреди сите распаќа што среќно ги решил и оние што не успеал да ги реши? Ги има големите крстопати. Лесно е да судиме за нив. Но ги има оние многубројни, некои дури и во неговата мрежа на крвотокот, кои не би можел ни да ги види, не пак да размислува за нив.
     Му се чини, сепак, дека знае – го поминал одамна последниот голем крстопат. Дека оди по еден пат на кој секојдневно го очекува крајот. Бидејќи тој можеби е сè уште далечен, а можеби е тука, зад првиот свијок, кога ќе му го пофалат здравјето, има обичај да рече, со горка насмевка: Знам дека денес и утре ќе бидам здрав. Но, задутре? Човек, на стари години, не смее да се фали со здравје.

ВОЗОТ
     Куќата му се наоѓа на падините на Водно, над Клиничкиот центар. Излезен на терасата пред влезот – тој може да ја види и зградата на старата железничка станица, она што од неа останало по земјотресот во градот во 1963 година. Од тука може да го чуе и јавувањето на некоја локомотива на воз на поаѓање од новата Железничка станица. Секое такво јавување на локомотивата – го возбудува на посебен начин: му ја оживува желбата за патување. Заедно со жалта дека повеќе ги нема патувањата со воз. Дека веќе воопшто не патува.
     Желбата за патувања во него се раѓаше со првите прашања што детето си ги поставува: до каде е небото? Што има зад планината? Од каде долетуваат и накаде летаат птиците? Што ли гледаат тие озгора? Дали тие предели се слични на оние кои ги видел, во стеснетиот круг на секојдневноста? Дека има други предели, други земји, други реки, дека има и нешто што не го знаел – езера, мориња, океани – ќе научи од книгите.
     Тогаш, копнежот по патувања му беше некако неодреден: тој живуркаше во замислените простори од книгите. Но сè почесто му го тревожеше срцето – да биде онаму каде што се случуваат големите нешта: битки, откритија, подвизи, освојувања на непознати краишта од земјината топка. Ја сакаше географијата, на часовите ги голташе податоците за градовите, за државите, за континентите. Тие податоци оживуваа во него низ претставите за светот што беше ги зачувал во секавањето од прочитот на книгите.
     Првото вистинско патување со воз му се случи по војната, во 1945 година, на четиринаесетгодишна возраст. Едно патување со младинска група задолжена да исече и натовари во неколку отворени товарни вагони зеленика – за закитување на арките, подигнати на плоштадот, по повод првото празнување на денот на востанието “11 октомври“. Отворените товарни вагони ги влечеше маневарка, мала локомотива, која обилно истураше врз нив искри, раски, кои им ги полнеа очите – кога ќе се загледаа кон небото отворено над нив, младинци и младинки –стутулени едни до други, пеејќи песни, допирајќи го оној до нив, момче и девојче едни до други, особено чувствувај ќи се нежно намовнато од допирите – и од тоа опиј анети со нешто што беше и силна возбуда, и силна радост.
     Но, големото патување му се случи три години подоцна – и тоа до Белград. Поводот беше – изложбата на современата советска уметност. Тоа патување беше нешто друго. Беа сместени во вистински патнички вагони, во трета класа (тогаш таа постоеше). Седиштата беа дрвени, како и рафтовите над нив за ставање на багажот. Немаше одделни купеа – патниците се гледаа едни со други од едниот до другиот крај на вагонот. Според препораката – си носеа ќебиња и веленца, покрај она другото за нивното најдолго патување. Му се чини дека сè уште ја чувствува возбудата од него, многу повеќе отколку од сликите од патувањето. Тие речиси сосем избледеле. Се сеќава само на првите впечатоци од оној Белград кој можеа да го видат од станицата, преку Балканска улица до Теразие, потоа слегнувајќи надолу сè до Бајлонова пијаца, каде што се наоѓаше зградата на здружението на македонските студенти. Една убава двокатна зграда. На вториот кат им отворија две поголеми празни соби, во кои требаше да спијат. На паркетираниот под ги распослаа своите веленца: ќе спијат еден до друг по двајца. Со другото веленце, или ќебе – ќе си се покријат.
     Сотрамвајот Двојка дојдоа до паркот на Калемегдан. Меѓу неговите дрвја и тревници беше изложбениот павилјон Цвијета Зузориќ. Тука беше изложбата. Сликите беа огромни, зафаќаа цел ѕид. Ги восхитуваа со некоја вистинитост. Во нив го гледаа она што им беше скорешно сеќавање – призори од војната. Особено им беше убава сликата во која, со страв, Хитлер ги живее последните денови од животот скриен во бункер. Долги години потоа, овие слики, објавени во едно советско списание, ги чуваше во својата лична архива. Зошто ли, пред година две ги исфрли, како и некои други работи – за кои мислеше дека само ги оптоваруваат рафтовите во него-вата библиотека?
     Третото патување со воз му беше истата година, кога работната бригада од неговата гимназија појде на акцијата за изградба на автопатот Братство-Единство. Беа сместени во товарни вагони – оврјпат затворени, за тридесет војника или шест коња. Ќебенцето од претходното патување пак беше распостлано на подот. Плачките до него. Возбудата во него. Појдоа пред полноќ и се нишаа од станица до станица, со многу запирања. Од време на време ќе ги слушнеа извиците на кондуктерите: Ристовац! Владичин Хан! Ниш! Потоа заспаа, не ги слушаа имињата на другите станици. Утредента се разбудија во Сремска Митровица, откаде, со камиони, ги довезоа до нивниот логор.
     А потоа... потоа во неговиот живот следеа многу патувања со воз: низ неговата мала република, па низ целата земја. Потем и низ многу земји од континентот. Со воз, исто така, но и со кола, па и со авион, со брод. Меѓутоа, и денес – кога ќе свирне локомотивата од железничката станица (што го слуша, особено ноќе, во тишината на заспаниот град), му се возбудуваат душата и желбата за патување со воз. И денес патувањето е поврзано со сеќавањата за возот. За тоа дека е ден – а возот јури по Вардарска долина, се менуваат сликите на пределите, некои ги распознава од поранешните патувања. Веќе нема трета класа, но патниците се исти, со исти навики: се одвиткуваат некои стари весници, од нив се вадат јадења, најчесто пинџур, бело сирење, сланина, кромид, леб – и започнува јадењето. Се вади шише ракија. Тоа оди од уста до уста. Тој е млад новинар. Ги гледа со љубопитство – и тоа ги тера да му го подадат и нему шишето. Одбива. Не пие. Тие не се навредуваат. Го враќаат шишето во кругот: ќе има појке за нас!
     Ги пишува овие редови, сакајќи да вметне во нив некоја вистинска случка. Не, ја нема неа, останува она што е вистинско од секое патување – возбудата од новите предели, возбудата од нови лица, од нови гласови, од различни песни кои се слушаат од подалеку и поблизу, некои со зарипнат глас пеени од подзагреани пејачи, некои со со светол ѕвонлив глас огласени, од девојчиња, можеби појдени од село в град, за да си ја побараат среќата во животот. Тие повоени возови беа полни со надеж и скрб. Надеж за подоброто утре, скрб за загинатиот кој родителите одат да го приберат од сремската рамнина, каде што војникот војувал и загинал на Сремски фронт. Надежи дека ќе се најде изгубеното дете, или заталканиот родител во метежот на повоените денови, скрб за некои дека мораат да го напуштат родното место, зашто сограѓаните, или соселаните – биле длабоко понижени од нив со некаква соработка со окупаторот. А можеби и не било така – но големата правда е сурова, особено по некоја војна, таа не ги треби гревовите како ориз врз тавче, туку или сè зема, или сè отфрла.
     Тие возови... кои го откриваа светот пред него, пред неговите врсници. Одамна не се качил на воз, да појде барем до најблискиот град. Знае дека старите сеќавања потхрануваат илузии, дека она што некогаш било убаво – сега не мора да биде така. Поубаво му е – кога го слуша писокот на локомотивата, некаде во часовите пред полноќ, тоа му е доволно за да се потсети на кое и да е патување од некогаш. Па дури и не мора да е така. Како што убавата песна ја слушаат луѓето – веќе не внимавајќи на нејзините зборови, така и тој се вслушува во тој писок и тоа му е сосем, сосем доволно, да пркне во него копнежот за патување. Еден од најживотворните копнежи во човекот.
     
СТАНИЦА
     Како што старее, мислите му се враќаат на годините од детството. Му се враќаат некои слики, кои ги запаметил затоа што биле посебно значајни за неговиот живот, било да се однесувале на радости, било да се сеќавања на големи жалости.
     Меѓу тие слики е и онаа кога го испраќаа татко му во санаториумот за туберкулозни, Кленовник – покрај Загреб. Сеќавањето ја содржи сликата на одењето, со пајтон, од Чаир до железничката станица. Во пајтонот е и тој, како најстаро дете, кое веќе има седум години. Другите се останати со бабата. Тоа се случува во некој од пролетните месеци (март?), светло е, дрвјата се расцветани. Пајтонот ги води не кон онаа станица која се наоѓа на крајот од долгата улица од Камен мост кон Водно, туку преку Железен мост накај (во поново време наречена) населбата Пролет. Збунет е и денес – од каде пак е оваа станица, од која возот ќе го однесе татко му, онаму од каде што нема никогаш да се врати. Ни мртов. Закопан таму некаде далеку, накај каде, во следните две-три години, се затворија патиштата поради војната.
     Станицата е приземна: улицата кон неа, поплочана со коцки, се шири пред неа, насреде има некоја рондела со цвеќе, околу која свртува пајтонот. Се симнуваат. Татко му го води за рака. Влегуваат во станицата. Додека чичко му купува патен билет за татко му, овој го води кон една голема црвена кокошка од лим – автомат од кој со двединарка му извлекува едно лимено црвено јајце, во кое има неколку ситни бонбони. Тоа ќе биде последниот татков подарок. Кој се загубил во годините – како и многу што друго. Останало сеќавањето, кое му го собира срцето... не, нема да заплаче, само ќе здивне длабоко, за да се ослободи од некоја слабост, која полека ја освојува неговата снага.
     Последниве години сè повеќе се потсетува на таа станица. Особено откако му дојде в раце една карта на градот Скопје, издадена во 1937 година, една година пред заминувањето на татко му. Кога ќе се потсети на некои настани од некогаш – ја отвора картата, ги бара улиците по кои одел како дете, ги чита нивните имиња, кои во неговиот роден град се менуваа трипати, а дојде време да се менуваат и по четврти пат. Улицата на која се наоѓала татковата куќа тогаш била Кралевиќ Марко, потоа Крали Марко, таа денес го носи името на народниот херој од Чаир, Цветан Димов. Ја пронаоѓа и улицата во која се
родила и мајка му – била наречена Лесновска, по војната Тушинска, а по земјотресот – како и цело Пајко маало – исчезната под нови градби.
     Го бара патот по кој можело пајтонот да ги доведе до онаа железничка станица – која повеќе ја нема. Од улицата Кралевиќ Марко, кај Бит пазар свртеле по Немањина (онаа улица каде што денес е зградата на Ману), па преку Железен мост (на чие место денес е мостот на Републиката) – можеле да одат по улицата Војвода Бране, или пак нешто заобиколно – по улицата Зека Буљукбаша: и двете доаѓале до железничката станица која била именувана со името на Војвода Путник.
     Уште едно сознание му донесува оваа стара карта на градот: главната станица, изградена уште во турско време, во 1873 година (од кога е отворена пругата Солун-Скопје-Косовска Митровица) во времето на издавањето на картата – е веќе разурната: на нејзино место почнала изградба на нова зграда – која ќе биде завршена една година пред Втората светска војна, за која ќе се говори како за најубава станица на Балканот. И која ќе настрада во скопскиот земјотрес во 1963 година. На картата – некогашната, турската железничка станица, е означена како Горно Скопје. Од Камен мост, преку плоштадот, правата улица (некогаш Краља Петра, подоцна Маршал Тито) води до неа. Тука некаде ќе се појави, по Првата светска војна и Мала станица, откако со теснолинејка Скопје ќе се поврзе со Ханриево (во бугарско време генерал Жостов, денес Ѓорче Петров).
     Сега веќе знае: бидејќи во времето на испраќањето на татко му – се градела нова зграда на местото на старата турска железничка станица – возовите поаѓале од станицата Војвода Путник. Беше задоволен од откритието. Зошто пак му беше тоа важно? Поради тоа што го воспоставил изгубениот пат? Од тоа ли беше на некој начин возбуден? Или пак поверојатно беше дека тоа му се случи, затоа што се уверил оти неговото сеќавање за насоката на движењето кон станицата било сосем точно?
     Во 1945 година, во јануари, додека им траеше зимскиот распуст од тукушто започнатото школување на македонски јазик –младински доброволни бригади работеа на расчистување на урнатините од војната. Групата младинци и пионери ги одведоа, сега се сеќава, на расчистување на урнатините околу станицата Војвода Путник. Тогаш можеа да видат како пругата била разорена од германската војска во отстапување – сите прагови беа исечени, заедно со нив подигнати од лежиштата и железните шини. Станицата била палена, но не изгорела. Беше опустошена однатре, со нафрлени на куп испокршени маси и столови. Бидејќи огнот не се разгорел – имаше многу остатоци од нив. Беше студено, тешко се работеше на кршот внатре инадвор – кај помошните градби, рацете не можеа да ги заштитат волнените ракавици, што нивните баби и мајки им ги сплеле од распарана волна од стари чорапи и џемпери. Затоа од дрвените остатоци запалија оган, околу кој ги грееја премрзнатите прсти.
     Дали тогаш се потсетил на испраќањето на татко му, пред речиси осум години? Или занесот по новото време ги потиснал сеќавањата на тој настан? Дали – по враќањето дома – ѝ спомнал на мајка си дека бил на таа станица, или сето тоа му се чинело неважно, во деновите на надежта дека по војната доаѓа време на мир, на некаква среќа, која одвај да можел и тој да Ја одреди, иако таа се доживувала силно. Дали почнал да пребарува низ старите играчки, за да го пронајде црвеното лимено јајце (секако одамна празно), кое татко му му го даде? Или тоа јајце одамна било зафрлено, фрлено како ненужно. Сеќавањата се драгоцени за старите, тие во нив го бараат својот живот. Младите немаат потреба од сеќавања, зашто надежта ја бараат во иднината, не во поминатото.
     Повторно ја гледа старата карта. При првото патување до Белград, се сеќава дека поминаа и покрај некогашната станица Војвода Путник, која го носеше името на народниот херој Орце Николов. Денес приближно тука се наоѓа најновата железничка станица на Скопје. Погледот му се запира и на други простори на картата, каде што денес ги нема некогашните улици, како што нема и многу луѓе кои живееле во старинските куќи, со мали дворови, во кои најмногу место имало за бунарот – и нешто место за цреповите со цвеќе. Му се чини дека за некои улици, по кои поминувал од Чаир до Пајко маало, оттаму до Буњаковец и Градскиот парк – би можел да каже толку многу работи! Или, тоа само така му се присторува?
     
КАПЛАИСУВАЊЕ
     Му дојде овој збор без каква и да е причина; како тој да се пробивал со денови од темнината на сеќавањето, во некакво движење на мозочните неврони. Некој порив за преживување ќе да има во неговата појава во сеќавањето? Или тоа било поттикнато од доаѓањето на гости кај него на братучедка му и зет му. Требаше да се приготват легла за нив. Бидејќи беше зафатил студ – им приготвија и покривки, јоргани – долго време здиплени во одајата од потпокривот. Тогаш, всушност му се појави и зборот каплаисување. Тоа поттикна низа возбудливи потсетувања, на мајка му, на братот и сестрата – и тоа од раното детство. Во речникот на турцизми во нашиот јазик – го најде зборов, кој и онака знаеше што значи. Јорган – турски збор за покривач. Каплаисување – препокривање на јорганот со чаршаф. Чаршаф – персиски збор за (постелен) платнен прекривач. Едно до друго, сè околу леглото (на пример и јастак) – зборови кои се од турскиот јазик. Тоа не го зачуди ни малку. Толку многу ги има во нашиот катадневен говор. Во крстозборите гинаречуваат “архаизми“.
     Му беше убаво што се сети на зборот каплаисување. Затоа што тоа го потсети на мајка му. Од она време кога веќе беа сами, кога татко му беше починал. Тогаш, многу работи се променија во нивниот живот. Една од највидливите – дотогаш во семејната куќа имаа за живеење две соби, потоа беа стиснати во една соба – мајка му со трите деца. Можеби на децата им беше сеедно тоа. Но на мајка му не. Зашто беше тешко да се живее и да се готви (а постарите деца и да учат, па дури и да се бањаат децата, зиме) – сè во една просторија, пренатрупана со мебел, од миразот на мајка му. Таа, за спиење, зафаќаше еден од двата кревети. Тој и брат му – спиеја во другиот. Малата сестра – на постелнина на подот, која навечер се приготвуваше, наутро се дигаше и сместуваше во еден агол од собата. Кога се приготвуваа за спиење – браќата се закачаа, мајката ги караше. Уморна од работата преку ден на дуќан, навечер од средувањето на собата и јадењето – за утредента. Мирното девојче ги гледаше и трепкаше со очите и така заспиваше. Светилката висната од таванот веќе изгасната – тој можеше да го гледа отсјајот на жарот од печката. Веќе сите спиеја, а во неговата вообразба – менувањето на слабите светлини и сенките кои напливнуваа како темни води создаваше некои светови кои не личеа ни на дневната стварност, ни на оние од книгите. Немаше од што и зошто да се плаши, но сепак му беше страв – од тоа дека ќе се појави нешто опасно. Дали затоа што со нив веќе не беше татко му, или пак затоа што се случуваа промени во неговата мисла – не би можел да рече денес. Дење пак, се живееше еден бурен живот: на училиште со другарите, дома со едно мноштво луѓе кои работеа во работилницата на чичковците. Околу нив голем број на роднини, со кои се среќаваа на свадби, крштевки, слави, имендени. Тој самиот, меѓутоа, најмногу ги сакаше миговите на осаменост, во полутемницата, додека ја очекуваа мајка им да се врати од работа.
     Радосен ден беше саботата попладне. Ден на бањање, на преслекување.
     Собата беше исполнета со пареа, кој а, пред спиење, на брзина ќе се проветреше. Децата веќе облечени во чисто. Покриени со капутчиња, за да не настинат.
     – А сега, ќе речеше мајка му – ајде да ја подготвиме постелата!
     Тој ѝ помагаше на мајка му: ги вадеа едните чаршафи, веќе употребувани, сè уште со мирис од нивните тела, постилаа други, прани, испеглани. Потоа мајка им ќе речеше – А сега да ги каплаисаме јорганите!
     Тоа веќе беше нешто посложено. Требаше да ги закопчаат јорганските чаршафи (кај баба му и дедо му, тоа се правеше така што чаршафот се пришијуваше понаретко со дебела игла и бел конец). За тоа време братот ја закачаше сестрата, или пак è покажуваше некакви вештини со прстите.
     Денес, сè уште, сеќавањето му го донесува до ноздрите мирисот на леглото, мирисот на преслеката на нив, мирисот од сите нив. Утредента е недела. Не мораат да стануваат рано – ни тој и брат му за на училиште, ни мајка му за одење на дуќан. Тие заспиваа опиени од чистотата. Каплаисаниот јорган благо натежнуваше над детското рамо. Топлината на детските тела, покриени со се прано, испеглано, бело, замирисуваше со мирис на цвеќиња, на темјан, на восок од свеќаЧшто гори. Внесени се во светот на сонот со тие мириси. Ќе ги разбуди утредента првото ѕвонење на камбаните од црквата свети Горѓија. Стануваат, се облекуваат, сношните мириси се чини дека сè уште ги чувствуваат, или пак тоа е само сеќавање на нив во студеното утро? Мајка им веќе ја запалила печката, го сварила млекото за појадок.
     Денес се мисли: мајка му остана вдовица толку млада, на триесет и неколку години. Знае за своето заспивање, за братовото, за сестриното. Дали заборавил, или воопшто не можел да сети – како заспивала тогаш мајка му. Се сеќава и денес на по некој свој сон, особено на оној кога лета во низок лет над дворските цвеќиња, над мачката и двете кучиња, зачудени од сето тоа. Дали нејзините сонови биле некое потонување во длабока темнина од која не може да се извлече? Или пак ја вознемирувале копнежи, поради кои ноќта ја поминувала со отворени очи, потсетувајќи се на мирисот на мажот, на неговите ласкави зборови, на неговата насмевка, која и во мракот свети, на неговото тело покрај нејзиното, во широкиот кревет. Кога самиот дојде на нејзините години (откако таа почина од лоша болест), всушност, од време на време, си спомнуваше на неа, на тоа што сè можела да претрпи, а што никогаш нејзините деца (добри, но никогаш доволно внимателни – веќе зафатени со грижи за нивните семејства) не можеле да го знаат.

ПАЈТОН
     Му дојде в раце една стара дописна карта со фотографија на некогашниот градски плоштад (со поглед кон Камен мост), на кој се шетаат некои шетачи и поминуваат три пајтони, во различна насока. Од времето кога сè уште не бил изграден Офицерски дом, или Народната банка. Со поглед на Кале – различен од оној денешниот. Фотографија од дваесеттите години на дваесеттиот век.
     Сеќавањето му го возбудија пајтоните: еден беше теглен од еден коњ, другите два – со по два коња. Бидејќи снимката била направена во летно време, покривите на пајтоните се спуштени и може да се видат луѓе во нив. Секако не и нивните лица.
     Се сеќава на тоа дека низ градот имаше пајтонски постојки (како денес такси-станиците) и оние што имаа потреба од нив доаѓаа тука да ги најмат за превоз. Најдобро се сеќава на една таква постојка кај Бит пазар, близу Исак-бегова џамија. На картата од предвоено Скопје таа се наоѓа на распаќето на улиците Краљевиќ Марко, Стевана Дечанског и Немањина. Меѓу нив се наоѓаше нешто како плоштад, на кој имаше една стара чешма, изградена со делкан камен, со навес, со украси околу чепурките, со широко корито за вода. Но пајтонџиите не ги поеја коњите во тоа корито, туку во него ги полнеа кофите и така ги напојуваа своите сакани животни, со кои печалеа за поминок. Додека се чекаше некој муштерија, на коњите им натнуваа торби со зоб. За да не се валкаат – некои пајтонџии, на коњите под опашките им ставаа торби во кои тие можеа да се онередат.
     (Пајтоните на постојката кај Бит пазар ги гледа јасно. Сиот е со некоја возбуда на детето. Се прашува – откаде доаѓа зборот пајтон? Дали е тоа турски изговор на phateon? Или наши луѓе го извеле така? А зборот пајтонџија го дотерале според турскиот јазик? Од друга страна, Србите во Скопје велеа фијакер/фијакерист, од француското fiacre)
     Пајтонџиите ги одржуваа своите возила во полн сјај, зашто луѓето ги бираа според нивната чистота и убавина. Беа црно лакирани. Платното на подвижниот покрив, кој се покриваше или откриваше според времето (а кога се возеа забулените анамки – секогаш покриен), беше во црна боја, од цврсто платно, за да издржи дожд и ветер. Коњите пак беа секогаш убаво истимарени, со светло влакно, со исчешлана грива, со украси на уздата и амовите – според меракот на пајтонџијата.
     Може да се сети на повеќе возења со пајтон, секогаш со родителите, кога оделе на гости во подалечните маала. Но едно сеќавање во мигов му се појавува, можеби и најрано, кога имало такво возење. Една од неговите тетки (кои живееја во непосредно соседство) се мажеше, по повеќе години свршеништво. Од Чаир – ќе одеше во Ново маало, од каде што беше младоженецот. Се беа запознале во чаршијата, таа како шивачка, тој пак како дуќанџија со кинкалерија и галантерија.
     Венчавањето беше во црквата света Богородица во Пајко маало. Кога заврши тоа, на излегување сите сватови, со младоженците, беа фотографирани. А потоа, секое семејство се качи во својот пајтон. Напред беше пајтонот со младоженците, искитен со бели (вештачки) рози. Коњите беа, исто така, искитени со такви рози. Сè уште не поаѓаа пајтоните. Се чекаше нешто? Дотрча деверот до нивниот пајтон и го грабна него, четиригодишно мушкарче (“невестата го сака“), го однесе во скутот на тетка му. Подоцна, веќе беше разбрала, за што се работи: невестата требало да има в скут машко дете – за првото дете да ѝ биде машко (и навистина првото дете ѝ беше машко). Може ли сега да се сети како беше тоа негово возење со пајтонот, во скутот на невестата? Му било, секако, удобно во прегратката на тетка му, која го милувале по косата. А тој стуткан во неа, се чини уште помни како со пајтоните поминаа покрај реката, потоа преку Железен мост кон Ново маало, во кое го зачуди тоа дека имаше толку мали и стари куќи, а сокаците беа со нерамна турска калдрма покриени и со чешми на некои вкрстувања, покрај кои стоеја жени и полнеа вода во ѓугуми и кофи и љубопитно гледаа по свадбарите.
     (Листа низ речниците за да ги најде имињата на phaeton i fiacre. Првото е име на синот на грчкиот бог на Сонцето, кој посакал да се повози со татковата кола, но ги испуштил поводите на коњите и таа се превртела. Налутениот Зевс го погодил со гром. А второто пак е име на светец, под чија слика на една зграда била стојката на возилата изнајмувани за возење низ Париз, некаде од 1650 година, за подоцна со тоа име да се означува лесна кола за превоз, теглена од коњи).
     Му се „натураа“ уште некои сеќавања за возењето со пајтон, но сепак овде ја заврши својата белешка за нив.